דער וועג באלויכטן פון ייִדיש

באָריס סאנדלער

img_0014זיסי ווייצמאן, ”א פריילעכער רעגן“; ביבליאָטעק פון דער ייִדישער ליטעראטור, ארויסגעלאָזט דורך ”נאציאָנאלער אינסטאנץ פאר ייִדישער קולטור“, ישראל 6102.

דעם פארגאנגענעם זומער האָט מען מיך פארבעטן זיך צו טרעפן מיט א גרופּע אוואנסירטע סטודענטן פון דער זומער-פּראָגראם אויף אוריאל ווײַנרײַכס נאָמען. בעת דער טרעפונג האָט מיך א סטודענטקע, בפירוש א כינעזיש מיידל פון כינע, געפרעגט אויף ייִדיש, הלמאי שטאמען ס’רוב הײַנטיקע ייִדישע שרײַבערס פון מאָלדאָווע?

באמת א קשיא אויף א מעשה. כ’בין אָפּגעקומען מיט א וויץ, אז געשען איז עס אפּנים אזוי, צוליב דעם פארשפּרייטן אָרטיקן בעסאראבער מאכל — מאמעליגע.

ווען כ’האָב מיט א פּאָר וואָכן שפּעטער געלייענט דאָס ערשט-דערשינענע לידער-ביכל פון מײַן בן-עיר און חבר, זיסי ווייצמאן, ”א פריילעכער רעגן“, האָב איך זיך דערמאָנט אין יענער קשיא. דער ענטפער האָט געשטעקט אין צוויי שורות פון זײַן ליד ”מאמע-לשון“:

אין טעג אין זוניקע און גרויסע, ווי א מאָנטיק,
כ’האָב ייִדיש ניט געלערנט, נאָר דערמאָנט זיך.

zisiזיסי איז עלטער פון מיר מיט עטלעכע יאָר, נאָר אויך געבוירן געוואָרן נאָך דער מלחמה — א דור, וואָס האָט דעם פײַער פון חורבן געזען אין חלום, אָבער דעם ברי געפילט אויף דער וואָר דאָס גאנצע לעבן. אונדזער קינדשאפט איז געווען אײַנגעטונקען אין די דערמאָנונגען און איבערלעבענישן פון אונדזערע עלטערן.

די דאָזיקע ליד האָב איך ערגעץ געהערט.
ס’קאָן זײַן, אז נאָר אין קינדער-יאָרן
כ’האָב זי אויפגעהויבן פון דער ערד
און פון דעמאָלט כ’בין גליקלעך געוואָרן.

ס’רוב ייִדישע קינדער פון יענער צײַט זײַנען געוואקסן אין א טאָפּלטער ווירקלעכקייט: אין שול און אויף דעם ראדיאָ האָט מען געהערט איין אמת, און אין דער היים — גאָר אן אנדערן. אזא צעשפּאלטנקייט האָט נישט זעלטן געבראכט צו מענטשלעכע טראגעדיעס. זיסי האָט געהאט מזל — ער איז געוואקסן אין א ייִדישער היים, אין א ייִדישער סביבה, טיף נאציאָנאל מאָטיווירט, ווי מע זאָגט הײַט. אָט די ”נאציאָנאלע מאָטיווירטקייט“, וואָס קומט בײַ אים ארויס פון ”מאמעס צויבערפולער מעשה“, און דעם ”טאטנס נגינה“ — האָט אויסגעפורעמט זײַן אינדיווידועלע גאנצקייט.

איך ברענג ווײַטער זיסיס קורצע ביאָגראפישע פּרטים, דעם חוט-השדרה, אויף וועלכן עס האלט זיך זײַן פּאָעטישע מאטעריע.
זיסי ווייצמאן, ווי געזאָגט, איז געבוירן געוואָרן אין מאָלדאָווע (דעמאָלט מאָלדאוויע), אין דער שטאָט בעלץ, אין 6491. ער האָט זיך געלערנט אין מיליטערישער בוישול. א סך יאָר האָט ער געדינט ווי אן אָפיצער אין דער סאָוועטישער ארמיי. צום ערשטן מאָל זײַנען דערשינען זײַנע לידער אינעם מאָסקווער זשורנאל ”סאָוועטיש היימלאנד“, אין 1791. בעתן דינען אויפן ווײַטן מיזרח, האָט ער פארבונדן נאָענטע באציִונגען מיט דער רעדאקציע ”ביראָבידזשאנער שטערן“. אין יאָר 6891 האָט מען אים איבערגעפירט צו דינען אין דער שטאָט סאמארע. דאָרט האָט ער זיך אקטיוו באטייליקט אין דער נײַ-אויפגעקומענער ייִדישער באוועגונג: רעדאגירט די רוסיש-שפּראכיקע צײַטונג ”תרבות” און אָנגעפירט מיטן ייִדישן אָפּטייל בײַ דער אָרטיקער ראדיאָ-סטאנציע ”ראדיאָ 7“. אין 2991 איז אין סאמארע דערשינען זײַן לידער-זאמלונג ”לחיים“, איבערגעזעצט אויף רוסיש פון לעאָניד שקאָלניק. זינט 7002 וווינט זיסי ווייצמאן אין באר-שבע, ישראל.

פון זײַן ביאָגראפיע זעען מיר, אז די צוויי אמתן פון דער סאָוועטישער ווירקלעכקייט האָבן זיך אין דעם בירגער זיסי ווייצמאן צונויפגעשמאָלצן אויף א געלונגענעם אופן; פון איין זײַט, דער אָפיציעלער אמת האָט אים געמאכט פאר א סאָוועטישן אָפיצער, וואָס האָט געטרײַ געדינט זײַן פאָטערלאנד; און פון דער אנדערער זײַט, האָט דער ”שטילער אמת” פון זײַן היים, טאטע-מאמע און ייִדישער סביבה, נישט געגעבן און נישט געלאָזט אים צו פארגעסן אויף א רגע, ווער ער איז און וואָס איז זײַן ייִחוס.
אייגנטלעך, איז די קינדשאפט געוואָרן דער פעסטער יסוד, אויף וועלכן זיסי, ווי א ייִדישער פּאָעט, האָט אויפגעשטעלט זײַן שאפערישן בנין. די קינדער-אײַנדרוקן, איז דער ציכטיקסטער קוואל פאר זײַנע געשטאלטן און פּייזאזשן. דעריבער איז זײַן פּאָעזיע אזוי אָנגעזעטיקט מיט די טײַערסטע ייִדישע מינעראלן.

אויב דו וועסט טענהן: קלײַב אויס פון פארשיידנס בלויז איינס,
וואָס ס’איז דיר טײַער און ליב אויף דער גאָרער ערד,
וועל איך דיר זאָגן: מײַן היים, מײַן שטעטעלע בעלץ,
וועמעס בעל-חוב אויף אייביק מיר זײַן ס’איז באשערט…

זיסי נעמט אויף די וועלט מיט א קינדערשן התפּעלות, שפּילעוודיק און ליכטיק — אזוי ווי זי האָט אויסגעזען פונעם הויף, וווּ ער איז געוואקסן. ער איז געבליבן אזא פאנטאזיאָר, א בעל-חלומות זײַן גאנץ לעבן, נישט געקוקט אויף די שוועריקייטן פון זײַן מיליטערישער טאָג-טעגלעכקייט. אין זײַן שאפונג מײַדט ער כמעט אויס די ”ארמיייִשע ראָמאנטיק“, וואָס איז אזוי פארשפּרייט און געשטיצט געווען אין סאָוועטן-פארבאנד. סײַדן די ווײַט-מיזרחדיקע נאטור: ”סאָסנעס און סאָפּקעס בארויִקט זיך, שא!/ די קריִע גייט אויף סעלעמדזשא…“ — דער ייִדישער ”שא“ גראמט זיך מיט דעם נאָמען פונעם טײַך סעלעמדזשא, וואָס אזוי האָט אים אָנגערופן די אָרטיקע באפעלקערונג, עווענקי. ווי ס’וואָלט מסתמא געזאָגט איציק מאנגער: וואָס איז שולדיק דער פּאָעט, אז דאָס ”פּינטעלע ייִד“ שפּרינגט ארויס אין זײַן ליד.
און דאָך ווייסט דער ייִדישער אָפיצער און וואגאבונד, אז זײַן ליבע צו די ”ווײַטע מקומות” איז א צײַטווײַליקע: ”עס איז שוין צײַט צעשיידן זיך, מײַן טײַגע,/ מײַן ווילדע חיה און מײַן לינדער פרײַנד“. אין זײַן פּאָעטישן לעבן האָט זיסי נאָר איין גרויסע ליבע — זײַן בעסאראבער ייִדישע היים.

בעסאראבישקייט איז אפּנים א פארשלעפּטע קרענק. זי גיט זיך איבער בירושה, טאקע צוזאמען מיט דער זוניקער מאמעליגע און דעם טערפּקע גלאָז ווײַן, אין וועלכן עס האָבן זיך צונויפגעגאָסן די דופטיקע אָסען-ריחות פון פעלדער, סעדער און סאזשלקעס.

צײַט, ווען עס שורשען די רויטלעכע בלעטער,
ווען ס’הענגען די פרוכטן, ווי גאָלדענע בעכערס,
און זוניק און קיל איז דער זײַדענער וועטער,
און ס’לייגט זיך דער פריטוי אויף גראָז און אויף דעכער.

די בעסאראבער ייִדן, האָט מען געטענהט צווישן די ברידער-אשכנזים, טיילן זיך נישט אויס מיט גרויס למדנות. יאָ, אונדזערע זיידעס און טאטעס האָט מען דערקענט פון זייערע ברייטע אָנגעהאָרעוועטע נאקנס און פארגרעבטע פּויערישע הענט. זייער שפּראך האָט געשפּרודלט מיט פּשטות און זינגעוודיקע אָפענע וואָקאלן; מיט טאנצנדיקע סינקאָפּעס. זיי האָבן עס איבערגענומען בײַ זייערע שכנים-מאָלדאוואנער, אָדער ווי מע האָט זיי גערופן, וואָלעכן, און ארײַנגעפלאָכטן אין דער שבתדיקער חלה און ”ראָזשינקעס מיט מאנדלען“.

מיר האָבן געלעבט אין אן אלטער גאס,
וואָס איז געווען פון אקאציעס ווײַס.
ווי לײַכט עס האָט זיך דעמאָלט געשפּאסט,
ווי פריילעך געווען איז דער זוניקער קרײַז!
…………………………………
די מאמע הענגט ארויס דאָס גרייט,
און עס פלאקערט און קלאפּט אויפן שטריק.
א זעגל צו ווערן דער לײַלעך איז גרייט.
ער טראָגט מײַן זכרון צום אָנהייב צוריק.

און דאָס ”טראָגן דעם זכרון צום אָנהייב“, איז דער שטארקסטער צוצי-כוח פון זיסיס פּאָעטישער אָרביטע. ווי דאָס גורל-רעדעלע זאָל זיך נישט דרייען, געפינט דער פּאָעט א פארלאָזלעכן אָנשפּאר אין זײַן ”אָנהייב“. דאָרט, אין דער קינדשאפט, געפינט זיך זײַן פּאָעטישער און עטישער קאמערטאָן. דאָרט ”פעסט אויף דער ערד/ שטייט מיט וואָרצלען דער בוים“; דאָרט ”ווי פּאפּשויען געפּראזשעטע קנאקן די קנאָספּן“; דאָרט איז דער רעגן שטענדיק פריילעך…

די לעצטע יאָרן הערט זיך, צום באדויערן, זייער זעלטן זיסי ווייצמאנס צויבערער בעסאראבער לידער-געזאנג. איך לייען מיט גרויס אינטערעס זײַנע ארטיקלען אויף רוסיש, וווּ ער דערציילט דעם רוסיש-שפּראכיקן ייִדישן עולם וועגן דעם גרויסן אוצר, וואָס ייִדיש-וועלט פארמאָגט. א שווער און וויכטיק שליחות. פון דעסטוועגן, האלט איך אָנגעשפּיצט מײַנע אויערן און ווארט פון זיסיס נײַע לידער אויף ייִדיש, ווי עס קלינגט אין זײַן ליד ”צום לייענער“:

מע האָט מיר אמאָל געזאָגט, אז די וואָרצלען
וועלן א שפּראָץ טאָן דאָרטן, וווּ מע ווארט ניט…
וויפל באשערט מיר איז אויסשפּאנען וויאָרסטן,
וועט מיר ייִדיש די וועגן באלײַכטן!…

«Я идиш не учил, только вспоминал…»

Борис Сандлер

Зиси Вейцман принимает окружающий мир с мальчишеским восторгом, светло и играючи. Он остался таким же мечтателем, фантазером, как в детстве. Поэтому в его стихах даже дождь всегда веселый

Минувшим летом я был приглашен на встречу с группой студентов, изучающих идиш на летней программе им. Уриэля Вайнрайха* в Нью-Йорке. Во время беседы студентка, приехавшая из самого Китая, спросила на идише, почему нынешние еврейские литераторы, пишущие на этом языке, в большинстве своем – выходцы из Молдовы?

Вопрос действительно интересный, как говорится, на засыпку. Я отделался шуткой: мол, случилось это из-за чрезмерного употребления в данных местах бессарабского блюда – мамалыги.
img_0014Двумя неделями позже, читая только что вышедшую на идише книжку стихов «Веселый дождь» моего земляка и друга Зиси Вейцмана, я вспомнил вопрос китайской идишистки. Ответ я нашел в двух строчках его стихотворения под названием «Мамэ-лошн» («Язык матери»):

Ин тэг ин зунике ун гройе, ви а монтик,
Х’hоб идиш нит гелэрнт, нор дэрмонт зих.

(В солнечные дни и серые, как понедельник, /Я идиш не учил – только вспоминал).
Зиси старше меня на несколько лет. Из поколения, видевшего пламя войны лишь во сне, но постоянно чувствовавшего на себе его ожоги. Наше детство было окутано воспоминаниями и переживаниями родителей.

Я эту песню выдумал не сам.
Она сама нашла ко мне дорогу.
Был ветер. Он шатался по лесам
И как-то раз принес ее к порогу…
(Перевод Л. Школьника)

В большинстве случаев еврейская детвора той поры росла в двух плоскостях реальности: в школе и по радио мы слышали одну правду, а дома – совсем другую. Такая раздвоенность приводила нередко к человеческим трагедиям. Зиси привалило счастье – он рос в еврейской семье, в еврейской среде, как говорят нынче, национально глубоко мотивированным. Национальное самосознание поэта исходит от «волшебной маминой сказки» («мамэс цойбэрфулэр майсэ») и «отцовского напева» («татнс нэгинэ»), сформировавших его личность…
Далее я привожу кратко детали его биографии – столпа, на котором держится его поэтическая материя. Зиси Вейцман, как уже сказано, появился на свет в Молдове (тогдашней Советской Молдавии), в городе Бельцы, в 1946 году. Окончил военное строительно-инженерное училище. Долгие годы служил офицером на разных должностях в Советской Армии. Впервые его стихи появились в журнале «Советиш Геймланд» в 1971 году. Во время службы на Дальнем Востоке у него сложилась тесная связь с редакцией газеты «Биробиджанер штерн». В 1986 году его перевели в город Куйбышев (Самара). Там он активно участвовал в возникшем во время перестройки еврейском движении: редактировал русскоязычные издания «Тарбут» («Культура»), «Поволжскую еврейскую газету», «Офаким» («Горизонты»), руководил редакцией еврейского вещания многонациональной радиостанции «Радио-7 из Самары». В 1992 году издал сборник стихов «Лэхаим» в переводе на русский язык Леонида Школьника. С 2007 года живет в Израиле (г. Беэр-Шева).
Из его биографии мы видим, как две правды советской действительности удачным образом слились в Зиси Вейцмане – гражданине и поэте. С одной стороны, официальная правда сделала его советским офицером, верно служившим своему Отечеству; с другой стороны, «молчаливая правда» его родительского дома, еврейской среды не давала забыть хотя бы на минуту, кто он такой и откуда родом.
Собственно, детство и стало прочной основой, на которой Вейцман как еврейский поэт, возвел здание своего творчества. Детские впечатления – чистый источник для его образов и пейзажей. Поэтому его поэзия насыщена ценными еврейскими минералами.

Если ты скажешь: выбери лишь одно
Из того, что всего дороже тебе на свете,
Я отвечу: моя родина – штэтэлэ Бельц,
Чьим должником мне вовеки быть суждено…

Автор принимает окружающий мир с мальчишеским восторгом, светло и играючи, как если бы смотрел на него из двора, в котором рос. Он и остался таким же мечтателем, фантазером на всю жизнь. Несмотря на тяготы армейских будней, Вейцман в своем творчестве почти избегает так называемой армейской романтики, столь популярной в Советском Союзе. Разве что обращается к дальневосточной природе: «Спокойнее, сосны и сопки, ша!/Лед идет на реке Селемджа…». Еврейское «ша» рифмуется с названием таежной реки Селемджа, которую так нарекли эвенки. Как сказал бы Ицик Мангер**: «Разве поэт виноват в том, что «еврейская изюминка» («дос пинтэлэ ид») так и прет из его стихов?».
И все-таки этот еврейский офицер и скиталец знает и чувствует, что его любовь к «дальним, но чужим местам» временна: «Пора, тайга, с тобой уже прощаться, /мой ласковый и дикий друг…». В поэтической жизни у Зиси только одна большая любовь – бессарабский еврейский очаг.
Очевидно, «бессарабство» – это наследственная болезнь. Она передается вместе с солнечной мамалыгой и стаканом терпкого вина, в котором смешались душистые запахи осенних полей, садов и прудов.

Пора, когда шуршат рыжие листья,
Плоды висят, как золотые слитки,
Прохладна, хоть и ясна осенняя погода,
Падает под утро роса на траву и крыши…

Среди наших братьев-ашкеназов о бессарабских евреях ходила молва, что большой ученостью они не очень-то отличались. Да, наших дедов и отцов узнавали по широким натруженным затылкам и заскорузлым крестьянским рукам. Их язык бурлил грубоватой простотой и певучими открытыми вокалами, пляшущими ритмами. Они переняли эти свойства у своих соседей-молдаван, или как еще их называли – валахов, добавили в субботнюю халу и смешали с изюмом и миндалем – «рожинкес мит мандлэн».

Мы жили на старой бельцкой улочке –
Сплошь белой от густой акации.
Как легко мы тогда шутили,
Как радостно тогда сверкал солнечный диск!
…Мама во дворе развешивает белье,
ритмично бьется оно на ветру,
парусом стремится стать простыня…
Так моя память возвращается к истокам, началам.

«Возвращение памяти к истокам, началам», пожалуй, главная притягательная сила поэтической орбиты Зиси Вейцмана. Там, в детстве, находится его поэтический и нравственный камертон. Там «прочно стоит дерево, вросшее в землю своими корнями»; там, «как жареные зерна кукурузы, лопаются почки», и, конечно же, дождь там всегда веселый…
К сожалению, в последние годы все реже слышен чарующий бессарабский стих Зиси Вейцмана. Я с большим интересом читаю его статьи по-русски. В них он рассказывает о литературных сокровищах, которыми владеет еврейский мир. Это важная и нелегкая миссия. Тем не менее я жду от Зиси новых стихов на идише, ведь это он сам признался в стихотворении «К читателю» («Цум лэйенэр»):

Мне сказали, что корни однажды
Дадут ростки там, где не ожидаешь…
Сколько мне в жизни суждено пройти верст,
Идиш будет освещать мой путь!..
Перевела с идиша
Нина Гречаник

moshe-gimejnОбложку книги «А фрeйлэхэр рэгн» оформил художник Моше Гимейн. В свое время он был главным художником Камерного еврейского музыкального театра (КЕМТ), позже заведовал художественно-постановочной частью еврейского драматического ансамбля (впоследствии театр «Шалом», Москва). В 1989 году репатриировался в Израиль. Член международного союза художников International Association of Art. Возглавлял картинную галерею «Шац» в Иерусалиме, был художественным директором «Деревни художников» (Иерусалим). Основатель и директор организации «Три линии» (театр и другие проекты в области искусства). Лауреат премии «Олива Иерусалима».

*Уриэль Вайнрайх (1926 – 1967) – известный американский лингвист, автор учебника по изучению идиша в университете, двойного словаря:
идиш-английский, английский-идиш.
**Ицик Мангер (1901–1969) – выдающийся еврейский поэт, писавший на идише.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *