דאָס לשון אױף מײַן צונג

דאָס לשון אױף מײַן צונג - forward.com

forward.com

דניאל קאַהן איז אַ באַװוּסטער אַמעריקאַנער קלעזמער, װאָס איז זײער שאַפֿעריש און נאָװאַטאָריש. ער זינגט פּרעכטיק ייִדישע לידער און זעצט זײ איבער אױף ענגליש אױף זײַן אײגענעם אופֿן, מיטן אייגנאַרטיקן חוש פֿאַר דער שפּראַך. ער איז אױך אַן אַקטיאָר, װאָס האָט געשפּילט מיטן גרױסן דערפֿאָלג אין עטלעכע ייִדישע פּיעסעס בתוכם ״טױט פֿון אַ סיילסמאַן״ און ״אַמעריקע דאָס גאָלדענע לאַנד״. דניאל פֿאָרט איבער דער װעלט און באַקענט דעם עולם מיט זײַן שאַפֿונג. אַינעם הײַנטיקן אינטערוויו ספּעציִעל פֿאַר דער צײַטונג ״ביראָבידזשאַנער שטערן״ ענטפֿערט דניאל אַויף די פֿראַגעס פֿון ניקאָלײַ באָראָדולין (ניו-יאָרק)

נ.ב.: דניאל, דערצײל אונדז אַ ביסל װעגן זיך.

 

ד. ק.: איך בין געבױרן געװאָרן אין דעטרױט אין 1978 אין אַ ייִדישער נאָר טאַקע אַסימילירטער משפּחה. מײַן ייִדיש לעבן איז געװען בלױז אױף ענגליש. איך האָב געהאַט אַ בר-מיצװה, אָבער כ׳האָב ניט פֿאַרשטאַנען די װערטער, װאָס כ׳האָב געלײענט אין דער תּורה. איך האָב באַקומען אַ רעפֿאָרמיסטישע ייִדישע דערציִונג. װען איך בין אַלט געװען 13 יאָר, האָב איך צום ערשטן מאָל געאַרבעט אין טעאַטער. דאָס איז געװען אַ ייִדישער טעאַטער און מײַן ערשטע דערפֿאַרונג פֿון ייִדיש לעבן װי אַ קולטור און ניט בלױז רעליגיע. דאָרטן האָבן געאַרבעט סײַ ייִדישע, סײַ ניט-ייִדישע קינסטלערס, רעזשיסיאָרן, אַקטיאָרן און אַזױ װײַטער. כ׳האָב זיך פֿאַרליבט אין טעאַטער און אין פּאָעזיע װי אין עפּעס אַ ביסל מער באָהעמיש.

איך האָב זיך געלערנט טעאַטער, פּאָעזיע, שאַפֿערישע שרײַבן, ליטעראַטור, פּאָליטיק אינעם אוניװערסיטעט פֿונעם שטאַט מישיגען. אין 2001 האָב איך זיך אַריבערגעקליבן אין ניו אָרלינס, װוּ איך האָב געאַרבעט װי אַ טעאַטער-טוער, האָב פֿאַרפֿאַסט לידער. איך האָב געשטעלט אַ סך טעאַטער-שטיק פֿון ברעכט אין דער צײַט פֿון 2001 ביז 2004.

נ. ב.: װוּ און װי אַזױ האָסטו געפֿונען אַן אינספּיראַציע צו ייִדיש?

ד. ק.: איך האָב אַנדעקט קלעזמער-מוזיק אין ניו אָרלינס, אױף די גאַסן און קנײַפּיעס (קרעטשמעס) – דאָס איז ניט געװען אַ טײל פֿון מײַן קולטור-לעבן אין דעטרױט. איך האָב שױן געשפּילט אַקאָרדעאָן אין דער צײַט, און אין 2004 האָב איך באַשלאָסן צו פֿאָרן אויפֿן פֿעסיטאַל ״קלעזקאַנאַדע״. דאָרטן האָב איך זיך באַקענט מיט אַ סך ייִדיש-רעדנערס, קינסטלערס און קלעזמאָרים. איינער פֿון זיי – אַלען ביאָרן – האָט מיר געזאָגט, אַז איך זאָל פֿאָרן קײן בערלין זיך לערנען דײַטש און ייִדיש, זיך באַקענען מיטן ייִדישן קולטור-לעבן. אין 2005 יאָר בין איך טאַקע געפֿאָרן קײן בערלין און וווין דאָרטן ביז הײַנט צו טאָג.

נ. ב.: װען האָסטו אָנגעהױבן שאַפֿן אױף ייִדיש און פֿאַר װאָס דװקא אױף ייִדיש?

ד. ק.: ייִדיש האָט מיך געכאַפּט, װען איך האָב צום ערשטן מאָל געהערט דאָס קול פֿון מײַקל (מײשקע) אַלפּערטן. װען איך האָב זיך אַריבערגעצױגן קײן בערלין און האָב אָנגעהױבן זיך לערנען ייִדיש דורך די לידער, וואָס איך האָב זײ אַליין איבערגעזעצט, האָב איך געהאַט אַ געפֿיל, װאָס איך שאַף אַ נײַעם נוסח פֿון אַ ליד אין אַ נײַער שפּראַך. דאָס הײסט, אַז די איבערזעצונג איז טײלװײַז אַ נײַ ליד. איך האָב געאַרבעט װי אַ פּאָעט צו שאַפֿן אַ נײַע װערסיע פֿונעם ליד. אין דער זעלבער צײַט האָב איך מיטגעבראַכט אַ סך ייִדיש אין מײַנע אײגענע לידער אַרײַן – אַװדאי מיט אַ סך הילף פֿון מײַקל אַלפּערט, עדריאַן קופּער און אַנדערע.

איך האָב אָנגעהױבן צו ניצן ייִדישע װערטער פֿאַר מײַנע אײגענע לידער. ניט פֿאַר אַ גאַנץ ליד, נאָר פֿאַר אַ סטראָפֿע אָדער אַ שורה, אַ רעפֿרען. דערנאָך האָב איך אָנגעהױבן מאַכן איבערזעצונגען אױף ייִדיש פֿון ענגלישע און דײַטשע לידער, פֿון די לידער, װאָס האָבן עפּעס אַ ספּעציעלן באַטײַט פֿאַר ייִדיש. װיכטיק פֿאַר מיר אין דעם פּראָצעס איז ניט נאָר דער ייִדישער אינהאַלט, נאָר אױך דער ייִדישער קאָנטעקסט. װען איך זעץ איבער אַ ניט-ייִדיש ליד אױף ייִדיש, דאַרף איך פֿילן אָט דעם קאָנטעקסט. למשל אַזאַ ליד װי ״לילי מאַרליין״, אַ באַרימט דײַטש ליד פֿון דער מלחמה-צײַט*. ס׳איז אַ ביסל טײַװלאָניש, איבערקערעריש … אָדער אַזאַ ליד װי ״הללויה״, װאָס איז שױן זײער ייִדישלעך. די בילדער פֿונעם ליד שטאַמען פֿון דער ייִדישער מיטאָלאָגיע. פֿרענק לאָנדאָן האָט מיך געפֿרעגט צו שאַפֿן די ייִדישע איבערזעצונג צו אָ-דעם ליד. און דאָס איז געװען כּדאי.

ייִדיש איז אַ שײנע שפּראַך. זי האָט אַ טעם. ס׳איז געשמאַק צו זינגען אױף ייִדיש און איך האָב ליב צו ניצן דאָס לשון אױף מײַן צונג.

נ. ב.: דו שפּילסט אױך אין ייִדישן טעאַטער. װאָסער השפּעה האָט טעאַטער אױפֿן פּראָצעס פֿון שאַפֿן לידער און פֿאַרקערט?

ד. ק.: איך פֿיל ניט קײן שטאַרקע גרענעץ צװישן טעאַטער און מוזיק. זײ זײַנען בײדע קװאַלן פֿון געשיכטעס. מײַן פּראָפֿעסיאָנעל לעבן מיט ניט-ייִדישן טעאַטער איז זײער לאַנג און מיט ייִדישן – זײער קורץ, אָדער יונג. די ערשטע עכטע פּיעסע, װאָס איך האָב געשפּילט אױף ייִדיש, איז געװען ״טױט פֿון אַ סײלסמאַן״, מיט דרײַ יאָר צוריק. איך האָב עס געשפּילט ניט דװקאַ װײַל ס׳איז געװען אױף ייִדיש, נאָר װײַל דאָס איז געװען מײַן גרױסע טרױם – צו שפּילן אַזאַ ראָלע װי ביף אין דער פּיעסע. און צו שפּילן די ראָלע אױף ייִדיש איז געװען נאָך אינטערעסאַנטער פֿאַר מיר, ניט נאָר װײַל ס׳איז געװען אַ געוויסע דיסטאַנץ מיט דער שפּראַך, װאָס האָט געמאַכט אַזאַ ראָלע נאָך טיפֿער, נאָר אױך װײַל די פֿראַגע פֿון אַסימילאַציע, קאָנפֿליקטן צװישן קולטורן און קלאַסן און קאַפּיטאַליזם – די פֿראַגעס האָבן מיך שטאַרק אינטערעסירט. בלױז צו שפּילן אױף ייִדיש, װײַל דאָס איז ייִדיש, איז ניט פֿאַר מיר. עס דאַרף זײַן אַ גוטע פּיעסע.

נ. ב.: איך װײס, אַז דו ביסט באַקאַנט מיט דער רוסישער פּאָעזיע. װעמען פֿון די רוסישע פּאָעטן האָסטו ליב? צי זינגסטו זײערע לידער איבערגעזעצט אױף ייִדיש?

 

ד. ק.: פֿון דער רוסישער פּאָעזיע האָב איך געזונגען זײער אַ ביסל. איך האָב זײער ליב די רוסישע פּאָעטן, װאָס איך קען זײ נאָר אױף ענגליש. איך אַרבעט אױף איבערזעצן די רוסישע לידער מייסטנס אױף ענגליש. אַ סך פֿון בולאַט אָקודזשאַװאַ. איך האָב אױך איבערגעזעצט אײנע פֿון מאַרינאַ צװעטאַיעװאַס לידער און איך האָב געלײענט עטלעכע ייִדישע איבערזעצונגען פֿון אַכמאַטאָװאַ. פֿאַר מיר װי אַ פּאָעט, אַ זינגער איז אָקודזשאַװאַ זײער טײַער.

נ. ב.: װאָסערע מיטלען ניצסטו צו ברענגען דעם אַלטן מאַטעריאַל צום נײַעם, יונגן עולם?

 

ד. ק.: איך זוך די לידער, װאָס װערן ניט אַלט. זײ װערן ניט אַלט, װײַל די טעמעס, װאָס זײ ברענגען מיט זיך, װערן ניט אַלט, בלײַבן אַקטועל און װיכטיק. צום באַדױערן, האָט דער אַנטיפֿאַשיסטישער קאַמף זיך ניט פֿאַרעלטערט. ער איז נאָך אַלץ זײער אַקטועל אין אונדזער צײַט. דערפֿאַר טױגן די אַלטע לידער װי די נײַע, זײ פּאַסן זײער צו.

נ. ב.: װאָס קענסטו דערצײלן װעגן ייִדיש לעבן אין דײַטשלאַנד און אין אײראָפּע אין אַלגעמײן?

 

ד. ק.: דאָס ייִדישע קולטור-לעבן איז טאַקע אַלגעמײן. ס׳איז ניט נאָר אין דײַטשלאַנד אָדער אין אַמעריקע, אָדער אין רוסלאַנד, אָדער אין ישֹראל. ס׳איז אַן אינטערנאַציאָנאַל לעבן, װאָס װי פֿון אײן גרױסער משפּחה איז פֿאַרשפּרײט איבער דער גאַנצער װעלט. מיר זעען זיך אַזױ אָפֿט װי מיר קענען און זײער זעלטן ס׳איז אױפֿן זעלבן אָרט װי דאָס לעצטע מאָל. איך אַרבעט אַ סך מיט פּסױ קאָראָלענקאָ. מיר האָבן זיך געזען מיט דרײַ װאָכן צוריק אין אילינױ, מיר װעלן זיך זען אין דרײַ װאָכן אַרום אין דרעזדען און אין אַ פּאָר חודשים אַרום, איך האָף, אין ניו-יאָרק. און דאָס איז נאָרמאַל.

איך האָב נאָר װאָס גערעדט דורך סקײַפּ מיט דזשאָש װאַלעצקי און מײַקל װינאָגראַד װעגן ״ייִדיש-ניו-יאָרק״ – אַזוי רופֿט זיך אָן דער פֿעסטיוואַל, וואָס וועט פֿאָרקומען סאָף דעצעמבער. מיר אָרגאַניזירן אויך אַ נײַעם פֿעסטיװאַל אין בערלין – ״שטעטל נײַקעלן״**, װאָס װעט פֿאָרקומען דעם 14–17 דעצעמבער. מיר גרײטן צו אַ נײַעם אַלבאָם מיט מײַן קאַפּעליע ״The Painted Bird״ און דאָס איז אַ גרױסע שֹימחה. דאָס קאָמפּאַקטל װעט אַרױס אין נאָװעמבער. פֿאַר דעם װעל איך זײַן אין װין מיט בענזשי פֿאָקס-ראָזען, נאָך דעם – אין בראַזיל מיט מײַן קאַפּעליע, סאַשאַ לוריע, פֿרענק לאָנדאָן און אַנדערע.

דאָס איז דאָס ייִדישע לעבן. ס׳איז אומעטום און איבעראַל, אין יעדן אָרט און פֿאַר אַלע: ייִדן און ניט-ייִדן אױך. איך שפּיל מיט אַלע און פֿאַר אַלע און דאָס איז מײַן ייִדיש לעבן.

נ. ב.: װי אַזױ אידענטיפֿיצירסטו זיך מיטן באַגריף צו זײַן אַ ייִד?

 

ד. ק.: איך בין אַלע מאָל איך און צו זײַן אַ ייִד איז אַ טײל פֿון מיר, בלויז אַ טײל. מע רעדט אַ סך װעגן זײַן אַ ייִד, זיך פֿירן װי אַ ייִד, אָבער װיכטיק איז אױך דער װערב ״האָבן״. ייִדיש איז ניט נאָר עפּעס װאָס מע קען זײַן, ס׳איז עפּעס װאָס מיר קענען האָבן. איך קען אַ סך מענטשן, װאָס זײַנען ניט קײן ייִדן, אָבער זײ האָבן ייִדיש װי אַ װיכטיקער טײל פֿון זײער לעבן, און איך קען אַ סך מענטשן, װאָס זײַנען ייִדן, אָבער זײ האָבן ניט קײן ייִדיש אין זייער לעבן. ס׳איז שװער צו זײַן אַ ייִד, ס׳איז שװער צו זײַן אַ מענטש. צו פֿאַרמאָגן ייִדיש װי אַ שפּראַך איז אַזױ װיכטיק װי צו זײַן אַ ייִד. אַ סך ייִדן זײַנען מער ייִדישלעך װי זײ מײנען און אַ סך האָבן אין זיך װײניק ייִדישקײט װי זײ מײנען.

נ.ב.: װאָס מײנסטו װעגן דער צוקונפֿט פֿון ייִדיש?

 

ד. ק.: ייִדיש װעט האָבן די צוקונפֿט, װאָס װעט אױסזען װי אַ טײל פֿון דער פֿאַרגאַנגענהײַט. איך בין פֿאַראינטערעסירט מיט פֿאַרגאַנגענהײט, איצטיקײט און צוקונפֿט – אַלץ מיט אַ מאָל. איך האָב ליב ייִדיש און דערפֿאַר האָט ייִדיש אַ װיכטיקע ראָלע אין מײַן צוקונפֿט.

נ. ב.: אַ דאַנק דיר, דניאל! מיר װינטשן דיר אַ סך הצלחות אין דײַן שאַפֿערישער אַרבעט!

 

ד. ק.: אַ דאַנק אײַך און אַ גוט יאָר צו אַלע גוטע מענטשן!

אַ גרויסן דאַנק עװאַ לאַפּסקערן פֿאַר דער הילף אין דורכפֿירן דעם אינטערוויו.

________________________________________________________________

* געשריבן אין  1915װי אַ פּאָעמע און אַרױסגעגעבן װי אַ ליד אין 1937, רעקאָרדירט פֿון לײל אַנדערסען אין 1939 אונטער דער נאָמען ״דאַס מעדכען אונטער דער לאַנטערנע״ .

http://www.shtetlneukoelln.org/**

Yiddishkayt

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *