אַהרון אַפּעלפֿעלד: אַ ייִדישער שרײַבער, וואָס האָט געשריבן אויף עבֿרית

אַהרון אַפּעלפֿעלד: אַ ייִדישער שרײַבער, וואָס האָט געשריבן אויף עבֿרית

https://www.huffingtonpost.com/

ס׳איז געשטאָרבן דער העברעיִשער שרײַבער אַהרון אַפּעלפֿעלד. ווען עס גייען אַוועק אַזעלכע מענטשן, דאַכט זיך מיר, אַז יעדער, וואָס בלײַבט, וואָלט געדאַרפֿט, כאָטש אויף אַ רגע, זיך אומקוקן, ווי עס טרעפֿט אין מיטן אַ געיעג איבערן לעבן, ווען מע דערפֿילט פּלוצעם, אַז עמעצער האָט דיך אַ ריר געטאָן בײַם אַקסל.

איך האָב געהאַט די זכיה זיך צו באַקענען מיט דעם גרויסן שרײַבער. געשען איז עס אין 1992, ממש אין די ערשטע וואָכן פֿון מײַן קומען קיין ישׂראל. אַראָפּגעבראַכט די משפּחה פֿונעם פֿלי־פֿעלד קיין מבֿשׂרת־ציון, וווּ ס׳האָט זיך געפֿונען דער אַבסאָרבציע־צענטער, האָבן מיר — מײַן שווער און שוויגער, מײַן פֿרוי און איך, און צוויי אונדזערע זין — פֿאַרנומען אַ באַזודערע דירה פֿון דרײַ שלאָף־צימערן, אַ „סאַלאָן” און אַ קיך.

דער שיינער ייִשובֿ געפֿינט זיך אַ פֿינף־זעקס קילאָמעטער פֿון ירושלים, אויפֿן וועג פֿון תּל־אָבֿיבֿ. דעמאָלט, ווען מיר האָבן דאָרט צײַטווײַליק געוווינט, זײַנען ס׳רובֿ אײַנוווינער פֿונעם „צענטער» געווען די עולים פֿון עטיאָפּיע, געבראַכט אין 1984 נאָך דער אַפּעראַציע  «משה». אַ געוויסע צאָל סירישע ייִדן, געקומען קיין ישׂראל מיט געהיימע וועגן, אַז אַסאַד זאָל נישט וויסן. אַ הייפֿל ייִדישע פּליטים פֿון דער געוועזענער יוגאָסלאַוויע און נאָך עטלעכע משפּחות פֿון די «רוסים», וואָס האָבן דערווײַל נישט געקאָנט, צוליב פֿאַרשידענע סיבות, זיך געפֿינען אַ סטאַבילע וווינונג אין לאַנד. צווישן זיי אויך די ייִנגערע טאָכטער פֿונעם באַקאַנטן ייִדישן שרײַבער און ציוניסטישן טוער אין בעסאַראַביע זלמן ראָזענטאַל, מרים ראָזענטאַל־גיליטשענסקי מיטן מאַן און זון.

אין אַ טאָג, אומקערנדיק זיך פֿון ירושלים, האָט מיר די שוויגער, גלײַך פֿון דער שוועל געמאָלדן, אַז ס׳האָט מיך געזוכט אַן עלטערער מענטש. זײַן נאָמען האָט ער נישט אָנגערופֿן, בלויז געפֿרעגט, צי עס וווינט דאָ אַ ייִדישער שרײַבער.

— ער האָט גערעדט ייִדיש? — האָב איך שוין געפֿרעגט.

— נו יאָ… — האָט זיך געחידישט די שוויגער, — וואָלט איך עס דען פֿאַרשטאַנען, ווען ער רעדט עבֿרית?

— און ער האָט נישט געזאָגט, וואָס ער וויל?

— ניין… — און זי האָט זיך פּלוצעם צעשמייכלט, — ער האָט נאָר געפֿרעגט, צי איך בין דײַן ווײַב?…

מײַן שוויגערס שמייכל האָב איך פֿאַרטײַטשט אויף מײַן אייגענעם אופֿן: און טאַקע, צי קאָן דען אַ ייִדישער שרײַבער זײַן אין מײַן עלטער? מײַן איראָנישער אײַנפֿאַל האָט געפֿונען אַ באַשטעטיקונג אין עטלעכע טעג אַרום, ווען דער אומבאַקאַנטער גאַסט איז ווידער געקומען «זוכן דעם ייִדישן שרײַבער». אויף זײַן קײַלעכדיק פּנים האָט זיך אויף אַ רגע קלאָר אָנגעצייכנט סײַ אַ חידוש און סײַ אַ ספֿק.

צי האָב איך דעמאָלט געהערט דעם נאָמען אַהרון אַפּעלפֿעלד? אַוודאי, ניין. די צענדליקער ביכער אויף רוסיש, וואָס די סוכנות־שליחים פֿלעגן אַרײַנברענגען און פֿאַרשפּרייטן צווישן די אַקטיוויסטן, זײַנען מערסטנס געווען וועגן ייִדישער געשיכטע, געשיכטע פֿון מדינת־ישׂראל, טראַדיציע, געוויסע ציוניסטישע פּערזענלעכקייטן און זעלטן ווען אַן איבערזעצונג פֿון אַ העברעיִשן קלאַסיקער, געמאַכט נאָך פֿאַר דער רעוואָלוציע. יעדנפֿאַלס, אַפּעלפֿעלדס אַ בוך איז צווישן דער געבראַכטער «ליטעראַטור» נישט געווען.

מיר האָבן שפּאַצירט אויף דער הויפּט־גאַס פֿונעם ייִשובֿ, וואָס פֿון אירע ביידע זײַטן האָבן זיך אויסגעשטעלט רײַכע קאָטעדזשן, ווי מע רופֿט עס אין ישׂראל. ווי כ׳האָב געהערט, זײַנען צווישן די באַלעבאַטים געווען חבֿרי־כּנסת, הויכגעשטעלטע מיליטער־לײַט, מיניסטאָרן, מיט איין וואָרט, די ישׂראל־עליט. מ׳האָט אַפֿילו אָנגערופֿן זייערע נעמען. אין איינעם פֿון די קאָטעדזשן האָט אויך געוווינט מײַן נײַער באַקאַנטער.

מיר האָבן גערעדט צווישן זיך ייִדיש. פֿאַרשטייט זיך, אַז צווישן זײַנע ערשטע פֿראַגעס צו מיר איז געווען, פֿון וואַנען קומט צו מיר די שפּראַך? כ׳האָב אַוודאי געוווּסט וועגן דעם ביטערן מצבֿ פֿון ייִדיש אין ישׂראל, און זיך נישט געלייגט קיין פֿייגעלעך אין בוזעם, מכּוח מײַן פּרנסה אין דער נײַער היים. אַפּעלפֿעלד איז געווען דער ערשטער העברעיִשער שרײַבער, מיט וועלכן כ׳האָב זיך געטראָפֿן פּנים־אל־פּנים, און ס׳האָט אין מיר געקאָכט און זיך געריסן אין דרויסן די פֿראַגע, וואָס האָט מיר נישט געגעבן קיין רו: מילא, דער ישׂראל־איסטאַבלישמענט, אָבער די   ישׂראל־אינטעלעקטואַלן, בפֿרט די העברעיִשע ברידער־שרײַבער, ווי אַזוי האָבן זיי געקאָנט זען, וואָס עס קומט אין לאַנד פֿאָר מיט ייִדיש און זיך מאַכן כּלא־ידע?!

בשעת־מעשׂה, האָט אַפּעלפֿעלד געפֿרעגט, צי איך קען נישט דעם שרײַבער יוסף בורג פֿון טשערנאָוויץ? זײַן אינטערעס דווקא צו יוסף בורגן איז מיר קלאָרער געוואָרן, ווען כ׳האָב זיך שפּעטער דערוווּסט, אַז אַפּעלפֿעלד אַליין שטאַמט פֿון טשערנאָוויץ, ירושלים ד׳בוקובֿינא. ער האָט מיר דערציילט זײַן געשיכטע אַרום די שפּראַכן; אַז אין דער היים האָט מען גערעדט נאָר דײַטש, בײַ די זיידע־באָבע — ייִדיש, און קיין ישׂראל, נאָך דער מלחמה, איז ער, אַ בחור, געקומען מיט אַ מישמאַש אין קאָפּ פֿון דײַטש, ייִדיש, רוסיש און אוקראַיִניש — קיין וואָרט נישט אין עבֿרית.

— ייִדיש, אַ חוץ אינעם אוניווערסיטעט, האָב איך זיך געלערנט בײַ די חסידים אין מאה־שערים און אויף די פֿאַרזאַמלונגען פֿון די קאָמוניסטן. כ׳פֿלעג ספּעציעל באַזוכן זייערע אַסיפֿות, ווײַל דאָרט האָט מען געקאָנט הערן אַ גוטן וועלטלעכן ייִדיש.

מײַן אָנגעווייטיקטע פֿראַגע האָט זיך געריסן פֿון מיר. כ׳האָב אָבער אָנגעהויבן פֿון דער ווײַטנס. געפֿרעגט:

— וואָס מיינט עס, צו זײַן אַ ישׂראלדיקער שרײַבער?

אַ ווײַלע האָט ער געשוויגן. נישט וואָס ער האָט זיך פֿאַרטראַכט; אויף זײַן גלאַט־אָפּגעגאָלט בלייך פּנים האָט אַ ציטער געטאָן אַן אָדער. זײַן קול, וואָס ביז אַהער האָט זיך עס געהערט רויִק, אָן אַ מינדסטער אָנשטרענגונג, איז מיטאַמאָל האַרטער און העכער געוואָרן:

— איך בין נישט קיין ישׂראל־שרײַבער, כ׳בין אַ נאַציאָנאַלער ייִדישער שרײַבער, וואָס שרײַבט אויף עבֿרית.

דעם אמת געזאָגט, האָב איך דעם מיין פֿון זײַן זאָג דעמאָלט נישט אין גאַנצן פֿאַרשטאַנען. וואָס יאָ, כ׳האָב דערפֿילט אין דעם מאָמענט, אַז נישט אַפּעלפֿעלדן דאַרף איך אַדרעסירן מײַן טענה וועגן דער באַציִונג צו ייִדיש אין ישׂראל.

מיר האָבן זיך געזעגנט בײַם אײַזערנעם הויף־טירל פֿון זײַן הויז.

— מײַן פֿרוי און איך פֿאַרבעטן אײַך מיט דער פֿרוי צו זײַן אונדעזע געסט פֿרײַטיק צו נאַכטס…

זינט דעמאָלט זײַנען אַוועק אַ סך יאָר. אין דער צײַט האָבן נאָך עטלעכע און צוואַנציק ביכער פֿון אַהרון אַפּעלפֿעלד דערזען די ליכטיקע שײַן. איך דערמאָן זיך, ווי אין יענעם אָוונט צו גאַסט בײַ די אַפּעלפֿעלדס האָט מיך דער באַלעבאָס פֿון דעם שיינעם הויז אין מבֿשׂרת־ציון צוגעפֿירט צו אַ ביכער־שראַנק און שטיל, נאָר מיט שטאָלץ אַ זאָג געטאָן: «דאָס זײַנען מײַנע ביכער, וואָס זײַנען ביז אַהער דערשינען…»

מײַן בליק האָט זיך געשאַרט איבער די ביכער־רוקנס, ווי אַ פֿאַרבלאָנדזשעט געשפּענסט פֿון אַן אַנדער וועלט. דווקא אין אָט די געציילטע רגעס פֿון מײַן צעמישטקייט און איבערראַשונג האָב איך זיך אַריבערגעטראָגן אין מײַן קינדשאַפֿט, ריכטיקער, אין יענעם טאָג, ווען מײַן מאַמע האָט מיך, איר זיבן־יאָריקן בכור, געבראַכט אין דער שטאָטישער קינדער־ביבליאָטעק, צו פֿאַרשרײַבן ווי אַ לייענער. איך בין געבליבן שטיין געפּלעפֿט צווישן די הויכע פּאָליצעס־ווענט, פֿאַרשטעלט מיט ביכער. אַזוי פֿיל ביכער האָב איך נאָך אין מײַן לעבן נישט געזען!

אין אַ מאָמענט האָב איך אַרויסגעריסן מײַן האַנט פֿון דער מאַמעס האַנט און אַרויסגעלאָפֿן אין דרויסן. די מאַמע האָט מיך אָנגעיאָגט און אַן אָנגעשראָקענע געפֿרעגט, וואָס איז מיט מיר פּלוצעם געשען? כ׳האָב זיך צעוויינט. כ׳האָב געכליפּעט און קוים אַרויסגעקוועטשט פֿון זיך: «מאַמע… כ׳וועל דאָך קיין מאָל ניט… קיין מאָל די אַלע ביכער ניט איבערלייענען…»

אַהרון אַפּעלפֿעלד האָט מיך אומגעקערט צוריק אין זײַן געראַמען סאַלאָן, באַהאָנגען מיט קונסט־בילדער.

— צום באַדויערן, האָט מען נאָך קיין איין בוך מײַנס נישט איבערגעזעצט ניט אויף ייִדיש און ניט אויף רוסיש, — האָט ער זיך ווי פֿאַרענטפֿערט, — אַנדערש וואָלט איך אײַך געשענקט אַ בוך.

כ׳האָב אים געענטפֿערט מיט די ווערטער פֿונעם ליד, וואָס דעמאָלט איז אונדז אָפֿט אויסגעקומען צו הערן אין אולפּן פֿון אונדזער עבֿרית־לערערין: «אין ברירה צריך ללמוד עבֿרית…»

באָריס סאַנדלער

פֿעברואַר 2018, ברוקלין, ניו־יאָרק

Аарон Аппельфельд: « Я национальный еврейский писатель»

Умер Аарон Аппельфельд, поэт и прозаик, создававший свои произведения на иврите. Когда уходят такие люди, мне всегда хочется, чтобы остающиеся оглянулись хоть на мгновение, будто почувствовав на бегу жизни, как кто-то коснулся их плеча.

 

Мне выпала честь познакомиться с этим большим писателем в 1992 году, почти в первые недели после моей алии.

Из аэропорта я привез свою семью – жену, ее родителей и двоих наших сыновей – в Мевасерет-Цион, где находился Центр абсорбции. Там мы заняли отдельную квартиру, в которой было три спальни, «салон» и кухня.

Этот красивый поселок располагается в пяти-шести километрах от Иерусалима, на пути в Тель-Авив. В ту пору, когда мы обрели в нем свое временное пристанище, основными жителями Центра были олимы из Эфиопии, доставленные в страну в 1984 году в ходе секретной операции «Моисей», да немногие сирийские евреи, прибывшие в Израиль тайными путями. Здесь же обитали группа еврейских беженцев из бывшей Югославии и несколько семей «русим», в силу некоторых причин не нашедших пока постоянное жилье. Среди них была младшая дочь известного еврейского писателя, активиста сионистского движения в Бессарабии Залмена Розенталя Мирьям Розенталь-Гиличенская с мужем и сыном.

Как-то раз, едва я вернулся из Иерусалима, теща сообщила, что меня искал какой-то пожилой мужчина. Имени своего он не назвал, спросил только, здесь ли живет еврейский писатель.

– Он говорил на идише? – поинтересовался я.

– Ну разумеется, – удивилась теща. – Если бы он говорил на иврите, то как бы я его поняла?

– И он не сказал, что ему нужно?

– Нет, – ответила теща. И вдруг усмехнулась: – Зато он спросил, не жена ли я тебе…

Иронию тещи я истолковал по-своему: ну действительно, разве мог писатель на идише быть моего возраста? Моя догадка нашла свое подтверждение несколькими днями позже, когда незнакомый гость пожаловал снова – «искать еврейского писателя». При виде меня на его круглом лице застыли на мгновение и удивление, и сомнение.

Было ли мне в то время известно имя Аарона Аппельфельда? Нет, конечно. Среди десятков книг, которыми сохнутовские посланники обычно снабжали репатриантов, была в основном литература по еврейской истории  и Традиции, о Государстве Израиль и сионизме. Изредка попадался перевод ивритского классика, выполненный еще до революции. Так или иначе, книг Аппельфельда среди этой «литературы» я не встречал.

Мы прогуливались с ним по главной улице поселка, застроенной с обеих сторон богатыми коттеджами, как называют дома такого типа в Израиле. Как я слышал, среди их владельцев были члены кнессета, высокопоставленные военные чины, министры – словом, израильская элита. В одном из таких коттеджей и жил мой новый знакомый.

Разговаривали мы на идише, и первый вопрос моего собеседника, разумеется, был о том, откуда ко мне пришел идиш. Мне, конечно, было известно о горькой участи идиша в Израиле, и никаких иллюзий относительно своего заработка на новой родине я не питал. Аппельфельд был первым израильским писателем, с кем я встретился лицом к лицу, и мне не терпелось задать ему вопрос, который не давал мне покоя: ну, израильский истеблишмент ­­– понятное дело, но израильские интеллектуалы, в частности, братья-писатели на иврите, как они могли смотреть на то, что происходит в стране с идишем, и делать вид, что ничего не замечают?!

Тем временем Аппельфельд спросил, знаю ли я писателя Иосифа Бурга из Черновиц? Его интерес именно к Бургу стал мне понятен чуть позже, когда я узнал, что и сам Аппельфельд родом из Черновиц, именовавшихся еще Буковинским Иерусалимом. Дома его семья говорила исключительно на немецком, с дедушкой и бабушкой Аарон общался на идише. Юношей, приехав после войны в Израиль, он знал немецкий, идиш, русский, украинский – и ни слова на иврите.

– Идиш, кроме университета, я учил у хасидов в Меа Шаарим и на собраниях коммунистов. Я специально посещал их, потому что там можно было слышать хороший светский идиш, – рассказывал Аппельфельд.

Мне же хотелось задать ему наболевший вопрос. Начал я, однако, издалека.

– Скажите, что значит быть израильским писателем?

Некоторое время он молчал. На его гладковыбритом бледном лице нервно вздрогнула жилка. Его голос, звучавший до этого момента спокойно, стал вдруг громче и жестче:

– Я не израильский писатель. Я национальный еврейский писатель, который пишет на иврите.

Сказать по правде, смысл его слов я тогда осознал не в полной мере. Но ясно почувствовал в тот момент, что не Аппельфельду должен я адресовать свой вопрос относительно идиша в Израиле.

Мы попрощались у его дома.

– Моя жена и я приглашаем вас с супругой к нам в пятницу вечером…

С тех пор прошло много лет. За это время еще более двух десятков книг Аарона Аппельфельда увидели белый свет. А я вспоминаю, как в тот вечер в гостях у Аппельфельдов хозяин красивого дома в Мевасерет-Ционе подвел меня к книжному шкафу и тихо, но с гордостью произнес: «Это мои книги, вышедшие на сегодняшний день».

Мой взгляд метался по книжным корешкам, будто я узрел пришельца из другого мира… В эти считанные мгновения моего замешательства и потрясения я перенесся в детство, точнее, в тот день, когда мама привела меня, семилетнего мальчишку, записываться в городскую детскую библиотеку. Я в изумлении застыл среди высоких стеллажей, заставленных книгами. Так много книг я еще никогда в жизни не видел!

Через мгновение я вырвал свою руку из маминой и выбежал на улицу. Мама догнала меня и испуганно спросила, что вдруг со мной случилось? А я разревелся. Всхлипывая, я едва смог сказать: «Мама… я никогда… никогда не смогу прочитать все эти книги…».

Аарон Аппельфельд вернул меня из моих воспоминаний в свой просторный салон, увешанный картинами.

– К сожалению, ни одна из моих книг до сих пор не переведена ни на идиш, ни на русский, – будто извиняясь, произнес он. – Иначе я обязательно подарил бы вам книгу.

Я ответил ему словами песни, которую часто слышал в ульпане от нашей учительницы по ивриту: «эйн брейра царих лилмод иврит…» – «Выбора нет. Нужно учить иврит».

Автор: Борис Сандлер

Февраль 2018, Бруклин, Нью-Йорк

Перевод с идиша: Елена Сарашевская

 

www.gazetaeao.ru

 

http://narodknigi.ru/

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *