פֿאַרשפּעטיקטער עכאָ פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס

פֿאַרשפּעטיקטער עכאָ פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס

מיר זײַנען נישט מער ווי

 רעסטאַווראַטאָרס. מיר גייען ווײַטער!

משה אַלטמאַן, ״מדרש פּינחס״

(פֿאָרזעצונג. אָנהייב אין נומ 11)

פֿאַרשפּעטיקטער עכאָ פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס

פֿאַרן לאָזן זיך אין מײַן רײַזע, אינעם ווײַטן וועג פֿון צײַט און מהלך, האָב איך ווידער אַמאָל איבערגעלייענט משה אַלטמאַנס נאָוועלע ״מדרש פּנחס״. כ׳האָב עס געדאַרפֿט צו מײַן רעפֿעראַט, וואָס כ׳האָב געזאָלט אָפּהאַלטן אינעם אָרטיקן אוניווערסיטעט. אַלטמאַן האָט די נאָוועלע אָנגעשריבן אין די 0391ער יאָרן, און טאַקע דאָ, אין טשערנאָוויץ קומען פֿאָר די געשעענישן, הגם דער שרײַבער רופֿט נישט אָן די שטאָט, נאָר גיט עס צו פֿאַרשטיין מיט פֿאַרשיידענע רמזים. מײַן ווײַליקער באַזוך אין שטאָט און די פּאַסירונגען, האָבן מיר געגעבן צו פֿאַרשטיין, אַז די סיפּור־המעשׂה פֿון אַ ווערק פֿאַרענדיקט זיך נישט אויף דעם לעצטן זײַטל און מיטן לעצטן וואָרט. עס קאָן אויך רעסטאַוורירט ווערן. אַדרבא, עס באַקומט אַ נײַע אַנטוויקלונג, אַ המשך פֿונעם אַלטן סוזשעט, ווי ס׳איז געשען מיט אַלטמאַנס נאָוועלע און מיט מיר אין דער שטאָט, וווּ דער שרײַבער האָט אַמאָל זײַנע העלדן צונויפֿגעפֿירט און זיי געהייסן לעבן… מיר גייען ווײַטער.

דער גורלדיקער דרײַעק האָט יעדן פֿון די העלדן אַרײַנגעטריבן אין זײַן ווינקל. די וועלט איז דעמאָלט צעריסן געוואָרן פֿון דער מלחמה, וואָס איז אַרײַן אין דער געשיכטע ווי די ערשטע און דערמיט אָנגעהויבן אָפּציילן די יאָרן צו די ווײַטערדיקע קאַטאַסטראָפֿעס אויפֿן וועג צו דער גרעסטער, צווייטער וועלט־מלחמה. איינער פֿון די הויפּט־העלדן אין דער נאָוועלע האָט געהייסן יוסף, אַ יונגער־מאַן, וואָס די מלחמה האָט בײַ אים צוגענומען דאָס ווײַב און קינד, זײַן היים און אים אַליין פֿאַרטריבן פֿונעם אייגענעם לאַנד, געמאַכט פֿאַר אַן אייביקן פּליט. אַ צײַטווײַליקע סטאַנציע האָט ער געפֿונען ״אין אונדזער שטאָט, אינעם אָרעמסטן שטאָט־פֿערטל. קיין שום מיסחר האָט ער נישט געפֿירט, געלעבט זייער קאַרג, באַשײַמפּערלעך געהונגערט״. דער שרײַבער גיט נאָך צו צו דער כאַראַקטעריסטיק פֿון זײַן העלד, אַז פֿון דער געזעלשאַפֿט האָט יוסף זיך געהאַלטן פֿון דער ווײַטנס, ״ווי אַ קאַטשקע אין אַ שטײַג אומבאַקאַנטע הינער… און זיך בכלל מיט גאָרנישט ניט אינטערעסירט…״.

ריטאַ — די עלטערע טאָכטער פֿון דעם פֿאַרמעגלעכן ייִד ברוך־בענעדיקט קראָכמאַל, האָט אַליין אויף זיך אַרויפֿגעלייגט די עול פֿאַר דער שטוב, קלענערע קינדער און דעם אַלטן טאַטן, ווײַל ער גופֿא, נאָכן אויסבראָך פֿון דער מלחמה איז אַרײַן אין אַ טיפֿע מרה־שחורה, און זײַן פֿרוי האָט געמוזט זיך נעמען צום מיסחר. אַוודאי, האָט ריטאַס מאַמע, ווי אַ סך אַנדערע מאַמעס פֿון דערוואַקסענע מיידלעך און באַזונדערס אין אַזאַ צײַט, ״ווען אַלץ, וואָס איז געווען מעגלעך איז געווען אויפֿן פֿראָנט און קיין האָפֿענונג אויף צוריק צו באַקומען די מענער איז נישט געווען״, האָט זי זיך פֿאָרט ״געמאַכט אילוזיעס״ וועגן אַ באַלעבאַטישן חתן. זײַענדיק אַ פּראַקטישע פֿרוי, האָט זי אין גיכן זיך ״מיאש געווען און אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט אויפֿן גאַנצן עסק…״

ווי עס דאַרף זיך אָבער טרעפֿן אין אַ גוט צונויפֿגעקלאַפּטער נאָוועלע, האָט דער שרײַבער געבראַכט דעם פֿאַרלוירענעם און אין לעבן אַנטוישטן יוספֿן אין קראָכמאַלס שטוב, כּדי אים דאָרט צונויפֿפֿירן מיט דער שטילער באַשיידענער ריטאַ. און פּלוצעם האָט אין דעם שטילן מיידל, ״אין אַ שווײַגנדיקן האַרצן, וואָס האָט ביז אַהער געקלאַפּט נאָר מיט גוטסקייט און רחמנות, האָט זיך געוועקט דאָס געפֿיל, וועגן וועלכן זי האָט פֿריִער נאָר געהערט אָדער געלייענט, אָבער קיין מאָל נישט געזען פֿאַר זיך פֿאַרקערפּערט און עס אויך אַליין נישט מיטגעמאַכט…״

די בעסטע און אפֿשר די איינציקע חבֿרטע ריטאַס איז געווען מאַריאַנע. די שיינע, בלאָנדע יונגע פֿרוי איז געווען עלטער פֿון ריטאַן בלויז אויף עטלעכע יאָר, אָבער שוין באַוויזן צו האָבן אַ מאַן, אַ קינד און אַ גט. אין מאַריאַנען איז שווער געווען זיך נישט צו פֿאַרליבן, יעדנפֿאַלס, פֿאַרכאַפּט ווערן פֿון איר שיינקייט און ווײַבערישן כּישוף. אויך דער שרײַבער האָט אים נישט אויסגעמיטן, און ער באַהאַלט עס נישט אויס: ״עס וועט נישט איינעם חלומען אַזאַ מאַריאַנע, נישט איינעם וועט דאָס לײַב און זעל בסוד קלאָגן, פֿאַר וואָס ער האָט נישט באַגעגנט מאַריאַנען…״

ווי איר חבֿרטע איז מאַריאַנע אויך געווען די עלטסטע טאָכטער פֿון אַן אַלטן פֿאַראָרעמטן מאַיאָר. איר שידוך מיט אַן עלטערן מענטשן אַ גרויסן גוט־באַזיצער, וואָלט איר געקאָנט ברענגען אַלע פֿאַרגעניגנס פֿונעם לעבן, בתוכם געהיימע ליבעס. אַזוי האָבן געטראַכט אַנדערע, נאָר נישט מאַריאַנע, מיט איר שפּרודלדיקן טעמפּעראַמענט… ״אַ וווּלקאַן האָט געקאָכט בײַ איר אינעווייניק און די לאַווע האָט געזוכט אַן אויסוועג…״

אָט די צוויי היפּוכדיקע בליִענדיקע יונגע באַשעפֿענישן האָט דער שרײַבער מיטן כּוח פֿון זײַן פּען סײַ צונויפֿגעשטויסן צווישן זיך, סײַ פֿאַרליבט געמאַכט אין דעם פֿאַרבאָרגענעם און קוים טליִענדיקן לאָמפּ, וואָס איז שוין גערן געווען אין גאַנצן אויסגעלאָשן צו ווערן…

גיך האָט זיך אין מײַן מוח דורכגעטראָגן די אַלטע מעלאָדראַמע, וועלכע ס׳האָט אין מיר אויפֿגעוועקט דער שטומער באַרעליעף פֿון משה אַלטמאַן אויף דער וואַנט צווישן צוויי פֿענצטער. דעם הײַנטיקן הו־האַ אויף קאָביליאַנסקי־גאַס האָבן נישט אויסגעפֿעלט די ווײַטע ייִדישע לײַדנשאַפֿטן. די ווײַטע טעג און נעכט זײַנען אויף אייביק געבליבן דאָרט, אויף יענער זײַט מגן־דוד, פֿון וועלכער עס האָט אַרויסגעקוקט דער שרײַבער, — אין די גריבער פֿון טראַנסניסטריע; און דער לעבעדיקער ייִדישער רעש פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס, וואָס איך האָב פֿאַרגעדענקט פֿון מײַנע זונטיק־שפּאַצירן, האָט אין די זיבעציקער און נײַנציקער יאָרן, ווי דעם ייִנגעלעס באַלאָן, זיך סוף־כּל־סוף אַרויסגעריסן אויף דער פֿרײַ און זיך דאָס לעצטע מאָל דורכגעטראָגן איבער די שיין־ברוקירטע טשערנאָוויצער גאַסן, געסעלעך און דעכער…

די הײַנטיקע רעסטאַוורירטע קאָביליאַנסקי־גאַס מיט די שיטערע הײַפֿלעך טוריסטן און די עטלעכע ייִנגלעך, אויסגעפּוצט אין נאַציאָנאַל־אויסגענייטע העמדער, וואָס האָבן זיך דאָ אומגעדרייט, האַלטנדיק אַ ראָהאַטש, אַ שטעקן מיט צוויי הערנעלעך, אויף וועלכע עס זײַנען אָנגעסיליעט געווען גרויסע בייגל פֿאַר עטלעכע גריוונעס אַ שטוקע; די עלעגאַנטע קאַפֿעען, סטיליזירט סײַ פֿון דרויסן און סײַ פֿון אינעווייניק אין נוסח פֿון די באַרימטע ווינער קאַפֿעען, לאַנגע פּאַרק־בענק, און אין מיטן דער גאַס, ווי אַ פֿאַרגעסענער אַנטיק, איז געשטאַנען אַן אײַזערנע קאָפּיע פֿון אַ ווינער קאַרעטע… די הײַנטיקע קאָביליאַנסקי־גאַס האָט מיר אויסגעזען ווי אַ מוזיי אונטערן אויגוסט־הימל. איך האָב זיך אײַנגעהערט אין דער ציכטיקער פֿאַרנאַכטיקער לופֿט — אײַ, ווי ס׳האָט מיר איצט אויסגעפֿעלט דער לעבעדיקער רעש פֿון די שפּאַצירנדיקע טשערנאָוויצער ייִדן.

אין לעבן טרעפֿט זיך, אַז אַן אמתע געשיכטע לאָזט זיך אויס אין אַ שיינער פֿאַנטאַזיע. אין ליטעראַטור געשעט פּונקט פֿאַרקערט: אַ שיינע פֿאַנטאַזיע לאָזט זיך אויס אין אַן אמתער געשיכטע. לאָמיר עס אין זינען האָבן אין גאַנג פֿון אונדזער דערציילונג.

3

מײַן לאַנגער עקספּעדיציע־וועג אין קינדשאַפֿט האָט מיך פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס געפֿירט צום הויז, וווּ ס׳האָט אַמאָל געוווינט מײַן מומע סאָניע מיט איר הויזגעזינד. כ׳האָב, אַוודאי, געדענקט דעם נאָמען פֿון דער גאַס, ניקאָלײַ שטשאָרס, כ׳בין אָבער זיכער געווען, אַז הײַנט הייסט זי אַנדערש. און טאַקע אַזוי: נאָך אַ קורצער אויספֿאָרשונג האָב איך זיך דערוווּסט, אַז די גאַס טראָגט איצט דעם נאָמען פֿונעם גלח אַנדריי שטשעפּטיצקי. דער רויטער קאָמאַנדיר שטשאָרס, וואָס איז אומגעקומען אין די שלאַכטן קעגן סימאָן פּעטליורען, האָט געוויס נישט אויסגעהאַלטן די קאָנקורענץ מיטן מיטראָפּאָליט אַנדריי שטשעפּטיצקי, גאָר אַ סתּירותדיקע פֿיגור אין דער אוקראַיִנישער געשיכטע.

וואָס האָב איך געהאָפֿט צו זען און געפֿינען אויף דעם לאַנגן גאַניק מיט פֿרעמדע דירות? קינדשאַפֿט — איז אַ נשמה־עקספּעדיציע אַרויף צום סאַמע שפּיץ פֿון די עשׂר־ספֿירות; פֿון דאָרט צו אונדזער ערדישן קיום לאָזן זיך צומאָל אַראָפּ די שטראַלן, וואָס דערוואַרעמען מיט זייערע דערמאָנונגען אונדזערע וואָכעדיקע טעג.

באָריס סאַנדלער

(פֿאָרזעצונג קומט)

Эхо запоздалое

Мы не более чем реставраторы. Мы идем дальше!

Мойше Альтман. «Медрэш-Пинхэс»

(«Сказание Пинхоса»)

(Продолжение. Начало в № 11)

Прежде чем отправиться в это путешествие, я вновь перечитал роман Мойше Альтмана «Медрэш-Пинхэс». Это нужно было для доклада, который я должен был читать в местном университете. Действие романа, написанного в 1930-х, происходит в Черновцах. И хотя писатель города не называет, черновицкий колорит угадывается явно. Мое краткое пребывание здесь и сопутствующие события позволили мне прийти к мысли, что сюжет произведения заканчивается не на последней странице и не на последнем слове. Старый сюжет тоже можно отреставрировать, и он получит новое развитие, как и произошло с романом Альтмана и со мной в этом городе, куда автор однажды поселил своих героев и повелел там жить… Идем дальше.

Роковой любовный треугольник загнал каждого из героев романа в свой угол. Мир тогда разрывала война, которая вошла в историю как Первая и начала собой отсчет дальнейших катастроф на пути к самой большой, Второй мировой войне. Один из главных героев, Иосиф, – молодой человек, у которого война отняла жену, ребенка и дом, изгнала его самого из собственной страны и превратила в вечного апатрида. Временное пристанище он нашел «в нашем городе, в беднейшем его квартале, ни в каких коммерциях он не участвовал, жил в крайней нужде и откровенно голодал». Писатель добавляет к характеристике героя, что от общества Иосиф старался держаться подальше, «как утка в стае незнакомых куриц… И почти ничем не интересовался…».

Рита – старшая дочь зажиточного еврея Боруха-Бенедикта Крохмаля, взяла на себя все заботы по дому, ухаживала за младшими детьми и старым отцом, потому что сам он, после того как разразилась война, утратил всякий интерес к жизни, а жена его вынуждена была вести семейное предприятие. Конечно, мама Риты, как и все мамы взрослых дочерей, особенно в такое время, «когда все приемлемое было на фронте, и не было никакой надежды вернуть мужчин назад», все же «лелеяла мечту» о хозяйственном женихе. Будучи женщиной практичной, она вскоре «сдалась и махнула рукой на это дело».

 

Но, как и должно было случиться в хорошем романе, писатель привел потерянного и сломленного Иосифа в дом Крохмалей, чтобы познакомить его там с тихой скромной Ритой. И неожиданно в застенчивой девушке «в молчаливом сердце, которому до этой поры были ведомы лишь два чувства – добро и сострадание, проснулась вдруг такая страсть, о которой она прежде только слышала или читала, но ни разу не видела и сама не испытывала…».

Лучшей и, возможно, единственной подругой Риты была Марьяна. Красавица-блондинка, старше Риты всего на несколько лет, она уже успела выйти замуж, родить ребенка и развестись. В Марьяну трудно было не влюбиться или хотя бы не поддаться ее женскому очарованию. Не избежал этого чувства и сам писатель, который открыто признается: «Не мне одному снилась такая Марьяна, не у меня одного плоть и душа стонали: почему я не встретил Марьяну…».

Марьяна была старшей дочерью старого обедневшего майора. Ее брак с мужчиной в возрасте да при хороших деньгах мог бы принести ей все удовольствия жизни, включая тайные любовные приключения, – так думали другие, но не Марьяна с ее пылким темпераментом… «Внутри нее бушевал вулкан, и лава рвалась наружу…»

 

Вот эти два разных цветущих молодых создания писатель, силой своего пера, столкнул друг с другом и заставил полюбить сокрушенное сердце – Иосифа, который в отчаянии отвергал саму жизнь…

 

События этой старой мелодрамы я вспоминал, глядя на немой барельеф Мойше Альтмана. Сегодняшней сутолоке на улице Кобылянской неведомы те давние еврейские страсти. Далекие дни и ночи навеки остались там, по ту сторону звезды Давида, из ореола которой смотрит на нас писатель, – в ямах-могилах Транснистрии. Да и живой еврейский гомон улицы Кобылянской, который я запомнил со времен моей первой воскресной прогулки, в семидесятые и девяностые годы вырвался, наконец, на свободу и в последний раз пронесся над красивыми мощеными черновицкими улицами, улочками и крышами.

Нынешняя улица Кобылянской предстала передо мной музеем под открытым небом: редкие стайки туристов; парни в вышиванках и с ухватами, на рожках которых красовались большие бублики по несколько гривен за штуку; элегантные кофейни, стилизованные снаружи и внутри под знаменитые венские кофейни; длинные парковые скамьи, а в середине улицы, как забытая древность, – железная копия венской кареты… Я прислушивался к дыханию вечерней улицы – и ах, как мне сейчас не хватало живых голосов гуляющих черновицких евреев.

В жизни случается, что невыдуманная история переплетается с красивой фантазией. В литературе происходит наоборот: красивая фантазия выглядит правдивой историей. Будем помнить об этом во время нашего повествования.

 

3

Путешествие в обратно привело меня с улицы Кобылянской к дому, где когда-то жила тетя Соня со своим семейством. Я, конечно, помнил название улицы, именованной в честь Николая Щорса, но был уверен, что теперь она называется по-другому. И действительно: после коротких расспросов я узнал, что ныне эта улица носит имя епископа Андрея Шептицкого. Красный командир Щорс, погибший в боях против Семена Петлюры, разумеется, не выдержал конкуренции с митрополитом Андреем Шептицким, фигурой весьма противоречивой в украинской истории.

Что я надеялся увидеть и найти на длинном балконе с чужими квартирами? Детство – это путешествие души к самым вершинам Десяти сфирот*; оттуда к нашему земному воплощению спускаются иногда лучи, согревающие своими воспоминаниями наши дни.

* Десять сфирот (каббала) — композиция из 10 элементов, 10 сокрытий Высшего Света, существующих, чтобы творения смогли получить этот Свет.

(Продолжение следует)

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *