פֿאַרשפּעטיקטער עכאָ פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס

פֿאַרשפּעטיקטער עכאָ פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס - יעקבֿ שטערנבערג,  אליעזר שטיינבאַרג, איציק מאַנגער און משה אַלטמאַן

berkovich-zametki.com

יעקבֿ שטערנבערג, אליעזר שטיינבאַרג, איציק מאַנגער און משה אַלטמאַן

 מיר זײַנען נישט מער ווי רעסטאַווראַטאָרס. מיר גייען ווײַטער!

משה אַלטמאַן, ״מדרש פּינחס״

(פֿאָרזעצונג. אָנהייב אין נומ  11)

פֿאַרשפּעטיקטער עכאָ פֿון קאָביליאַנסקי־גאַס

— אַ דאַנק, טאַמאַרע, כ׳האָב באמת שוין אַ סך צײַט נישט געגעסן אַזאַ באַטעמטע וואַרעניע. איר זײַט גערעכט געווען: אין אַמעריקע מאַכט מען נישט קיין וואַרעניע אויף אַזאַ אופֿן… און בכלל, ווייניק ווער פֿון די באַלעבאָסטעס גיט זיך דאָרט אָפּ דערמיט. מע קויפֿט אין די קראָמען, גרייטערהייט… אַגבֿ, אין ניו־יאָרק, אין די רוסישע קראָמען קען מען נאָך קויפֿן עפּעס ענלעכס צו דעם…

— דו האָסט אַוודאי ווײַב און קינדער?

— יאָ, צוויי זין, שוין חתונה געהאַטע און פֿיר אייניקלעך…

— און וווּ אַרבעטסו, אויב ס׳איז נישט קיין סוד?

כ׳האָב זיך דערמאָנט, אַז אַזוי שטעלן אַ פֿראַגע האָט געקאָנט נאָר אַ סאָוועטישער מענטש; אַלע בירגער פֿונעם לאַנד האָבן געלעבט מיט אַ געפֿיל, אַז זיי טראָגן אין זיך אַ גרויסן סוד, וואָס חס־וחלילה, דער שׂונא זאָל זיך אין אים דערוויסן. דער שׂונא איז דאָך שטענדיק געשטאַנען בײַם טויער…

— ניין, טאַמאַרע, ס׳איז נישט קיין סוד. איך אַרבעט אין אַן אוניווערסיטעט, ווי אַ פֿאָרשער פֿון ייִדישער ליטעראַטור…

— ייִדיש?.. — איז טאַמאַרע לעבעדיקער געוואָרן, — מײַן מאַמע האָט גערעדט ייִדיש מיט איר חבֿרטע ריטאַ.

זי האָט זיך האַסטיק אויפֿגעהויבן און איז צוגעגאַנגען צום קײַלעכדיקן טישל מיט עטלעכע פֿאָטאָגראַפֿיעס.

— אָט זײַנען זיי דאָ ביידע פֿאָטאָגראַפֿירט: ריטאַ און מײַן מאַמע, נאָך גאָר יונגע און שיינע… — זי האָט מיר איבערגעגעבן דאָס בילד, אַרײַנגעשטעלט אין אַ זילבערדיק פֿאַרגלאָזט רעמל און צוגעגעבן, — נעבעך, אומגעקומען אין טראַנסניסטריע, צוזאַמען מיט איר מאַן און קינדער…

ס׳האָט מיך אַ שטאָך געטאָן אין האַרצן: אָט איז ער, דער סוף, וואָס דאָס לעבן האָט אים ״אָנגעשריבן״ מיט בלוט נאָך די לעצטע ווערטער פֿונעם שרײַבער. אין דער נאָוועלע האָט ריטאַ, דערוויסנדיק זיך, אַז יוספֿן, האָט די מאַכט אַרעסטירט, איז מיטאַמאָל געוואָרן אַן אַנדער ריטאַ: ״זי האָט אויפֿגעהויבן די שטאָט, מאָביליזירט אַלע אַלטע פֿאַרבינדונגען פֿון איר טאַטן, אָפּגעשלאָגן די שוועל פֿון די, אַזוי גערופֿענע, מלחמה־׳פּערזענלעכקייטן׳… גאָרניט האָט זי נישט אַראָפּגעוואָרפֿן פֿון דער מדרגה: זי מוז רעטן יוספֿן!״ — און זי האָט אים געראַטעוועט… יעדנפֿאַלס, אַזוי פֿאַרענדיקט זיך איר ראָלע אין אַלטמאַנס נאָוועלע…

כ׳האָב אין מײַן אַרבעט ווי אַ פֿאָרשער פֿון ליטעראַטור שטענדיק געזוכט צו דערגרונטעווען זיך צום אונטערשייד צווישן די צוויי אמתן — אין ליטעראַטור און אין לעבן. דעם אמת, וואָס כ׳האָב פֿון טאַמאַרען דערהערט ווײַטער, וואָלט אין די דלתּ אַמות פֿון רעאַליסטישער ליטעראַטור זיך זיכער נישט אַרײַנגעפּאַסט — צו פֿאַנטאַסטיש האָט ער אויסגעזען.

אַוועקגעשטעלט דאָס בילד צוריק אויפֿן טישל, איז טאַמאַרע ווידער צוגעגאַנגען צום בופֿעט, אַרויסגערוקט אַ שופֿלאָד און אַרויסגעשלעפּט פֿון דאָרט אַ העפֿט, אײַנגעוויקלט אין אַ בלויען פּאַפּיר.

— אָט די זאַך האָט מײַן מאַמע אויך אויסבאַהאַלטן לאַנגע, לאַנגע יאָרן… — טאַמאַרע איז שוין געזעסן בײַם טיש און ממשיך געווען איר דערציילן. זי האָט עס געטאָן נישט אײַליק, ווי ס׳וואָלטן געווען נישט קיין ווערטער, נאָר אַ זעלטענע רפֿואה, אַ סגולה, וואָס מע טאָר, חלילה, נישט פֿאַרלירן קיין טראָפּן ניט… — די מאַמע האָט עס אויסבאַהאַלטן פֿון מיר, און נאָר דעמאָלט, ווען זי האָט פֿאַרשטאַנען, אַז איר סוף איז שוין אָט־אָט, האָט זי עס מיר געוויזן…

טאַמאַרע האָט מיר דערלאַנגט ״די זאַך״, און ווען כ׳האָט עס אויפֿגעעפֿנט, האָב איך באַלד פֿאַרשטאַנען, וואָס איך האַלט אין די הענט… ס׳איז געווען דאָס באַקאַנטע חסידישע ספֿרל ״מדרש פּנחס״. ווי דער שרײַבער האָט עס באַשריבן אין זײַן נאָוועלע מיטן זעלבן נאָמען: ״איז עס דערגאַנגען אין אַ נעבעכדיקן צושטאַנד: איין טעוועלע אָפּגעריסן, און ס׳האָט געהאַט אַ פּנים ווי אַ פֿויגל מיט איין פֿליגל…״

— בײַם אָנהייב האָב איך געמיינט, אַז ס׳איז עפּעס אַ זעלטענער אַנטיק, — האָט ממשיך געווען טאַמאַרע, — וואָס איז געבליבן פֿון מײַן שטיפֿטאַטע. ער פֿלעגט נישט זעלטן ברענגען אַהיים אַלטע טײַערע זאַכן. אָבער די מאַמע, ווי שווער עס זאָל איר נישט געווען זײַן, האָט זי מיר אַלץ דערציילט. זי האָט עס געטאָן ווי אַ ווידוי… מײַן אמתער טאַטע האָט געהייסן יוסף, און ער איז געווען אַ ייִד. ער איז געווען נישט קיין היגער, אַ בעזשעניעץ פֿון רוסלאַנד בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה. די מאַמע האָט זיך מיט אים באַקענט בײַ ריטאַן אין שטוב, וווּהין ס׳האָט אים געבראַכט צו פֿירן זײַן חבֿר, איינער אַ שרײַבער. ווי די מאַמע האָט דערציילט, האָט זיך די ערשטע אין יוספֿן פֿאַרליבט ריטאַ. קיין קאַוואַלערן און קאָכאַניקעס האָבן בײַ מײַן מאַמען קיין מאָל נישט אויסגעפֿעלט. אָבער דאָ… די פֿאַרליבטקייט פֿון איר בעסטער חבֿרטע האָט די מאַמען ממש אויפֿגערייצט, משוגע געמאַכט, און זי האָט זיך אירס דערשלאָגן. דער יונגער־מאַן האָט נישט אויסגעהאַלטן איר ווײַבערישן כּישוף, זיך געלאָזט פֿאַרפֿירן… איין קלייניקייט, די מאַמע אַליין איז אַזוי אַרײַנגעטאָן געוואָרן אין איר ליבע־שפּיל, אַז געכאַפּט האָט זי זיך, ווען ס׳איז שוין געווען צו שפּעט; זי האָט זיך אין דעם יוספֿן פֿאַרקנאַקט, ווי ״אַ גימנאַזיסטקע אין איר לערער״. די מלחמה האָט זיך פֿאַרענדיקט און יוסף האָט אָנגעהויבן טענהן, אַז ער מוז זײַן דאָרט אויף יענער זײַט פּרוט, אַרויסהעלפֿן זײַנע אַלטע חבֿרים אין דער רעוואָלוציע. אַוודאי, האָט עמעצער צוגעטראָגן אויף אים אין סיגוראַנצאַ, דאָס הייסט, אין געהיים־פּאָליציי, און מ׳האָט יוספֿן אַרעסטירט… די מאַמע האָט איבערגעקערט וועלטן, געלאָפֿן בעטן הילף צו איר טאַטנס פֿרײַנט מלחמה־העלדן, פֿאַרזעצט איר צירונג אויף צו געבן כאַבאַר, געלאָזט אין גאַנג איר צויבער… קיינער האָט זי נישט געקאָנט פֿאַרשטיין, הלמאַי זי, אַ קראַסאַוויצע, אַ קריסטלעכע פֿרוי אין סאַמע בלי שטעלט זיך אײַן דאָס לעבן פֿאַר עפּעס אַ ייִד… נאָר דאָס איז געווען מײַן מאַמע און איר גורל… יוספֿן האָט מען טאַקע אַרויסגעלאָזט פֿון דער טורמע, אָבער מיט אַ באַדינג, ער זאָל באַלד פֿאַרשוווּנדן ווערן פֿון דער שטאָט…

טאַמאַרע האָט נאַך געהאַלטן בײַם דערציילן, אָבער דער סוף איז מיר שוין געווען קלאָר. דער אומדערוואַרטער קער אינעם סוזשעט, וואָס דער גורל אַליין האָט אים געשריבן, איז געווען אַ סך טראַגישער און טיפֿער; און ווי יעדע באַשערטע זאַך — אומפֿאַרמײַדלעך… טאַמאַרע האָט פֿון איר מוטערס ווידוי זיך דערוווּסט, אַז אין די סוף צוואַנציקער האָט יוסף זיך אומגעקערט צוריק קיין טשערנאָוויץ. אַ צעבראָכענער און אַנטוישטער פֿון זײַנע ״קאַמפֿן פֿאַר אַ נײַ לעבן״, האָט ער געמוזט אויך פֿון דאָרטן אַנטלויפֿן. מאַריאַנע, האָט צו יענער צײַט איבערגעלעבט אַ גרויסע טראַגעדיע; זי האָט פֿאַרלוירן איר טאָכטער פֿונעם ערשטן מאַן, שוין אַ היפּש מיידל געווען. אַ טראַמווײַ איז אויף איר אַרויף… אין דעם קראַנקן און פֿאַרלוירענעם יוספֿן האָט זי געפֿונען דעם אויסקויף פֿאַר איר שולד און זינד…

— מײַן טאַטן, — האָט זיך שטיל געהערט טאַמאַרעס קול, — געדענק איך נישט, איך בין נאָך געווען צו קליין אים פֿאַרגעדענקען… די מאַמע האָט דערציילט, אַז פֿאַרן טויט האָט דער טאַטע געבעטן זי זאָל אים ברענגען אָט דאָס ביכעלע, וואָס ס׳איז מיט אים געווען אין אַלע זײַנע וואַנדערונגען…

זי האָט אויף דעם ספֿרל אַרויפֿגעלייגט די האַנט און, אַרײַנקוקנדיק מיר אין די אויגן, געזאָגט:

— גאָט אַליין, האָט דיך הײַנט געבראַכט אַהער צו פֿירן… נעם עס, מיראָן, זאָל עס זײַן בײַ דיר… אפֿשר וועט עס דיר צו ניץ קומען אין דײַן אַרבעט…

מיר האָבן זיך געזעגנט אויפֿן גאַניק, באַלויכטן מיט דער פֿענצטער־שײַן פֿון טאַמאַרעס דירה. כ׳האָב זיך דערמאָנט:

— אָט זעט איר, טאַמאַרע, דעמאָלט, ווען כ׳בין נאָך געווען אַ קינד, האָט איר מיר בײַם געזעגענען געשענקט אַ צייכן. כ׳האָב אים לאַנגע יאָרן אָפּגעהיט, ביז כ׳האָב זיך אין אַ טאָג געכאַפּט, אַז ער איז ערגעץ פֿאַרשוווּנדן געוואָרן. איצט פֿאַרלאָז איך אײַער שטוב מיט אַן אמתן אוצר…

כ׳האָב די אַלטיטשקע אַרומגענומען און צוגעדריקט צום האַרץ. אַ רגע האָט מײַן פּנים זיך אײַנגעגראָבן אין אירע גרויע שיטערלעכע האָר און כ׳האָב דערפֿילט דעם זעלבן ריח פֿון פֿרישע עפּל, ווי דעמאָלט אין מײַן ווײַטער קינדשאַפֿט.

אויפֿן אַנדערן טאָג האָב איך געהאַלטן אינעם טשערנאָוויצער אוניווערסיטעט מײַן רעפֿעראַט אויפֿן אינטערנאַציאָנאַלן סימפּאָזיום, צוליב וועלכן כ׳בין, אייגנטלעך, אַהער געקומען. מײַן טעמע איז געווען ״ליפּקאַנער אָלימפּ און זײַנע געטער״. איינער פֿון זיי איז געווען דער שרײַבער משה אַלטמאַן.

אָקטאָבער 8102, ברוקלין, ניו־יאָרק

Эхо запоздалое

Мы не более чем реставраторы. Мы идем дальше!

Мойше Альтман. «Медрэш-Пинхэс»

(«Сказание Пинхоса»)

(Окончание. Начало в № 11)

– Спасибо, Тамара, я правда уже давно не ел такого вкусного варенья. В Америке так не варят варенье… И вообще, мало кто из хозяек занимается этим. Покупают в магазинах готовое… В Нью-Йорке в русских магазинах, конечно, можно купить что-то похожее на это…

– У тебя есть жена и дети?

– Да, двое сыновей, оба уже женатые, и четыре внука…

– И где ты работаешь, если не секрет?

Я вспомнил, что так спросить мог только советский человек. Все граждане страны жили с чувством, что несут в себе большой секрет, который, не дай бог, не должен узнать враг. Враг всегда стоял у ворот…

– Нет, Тамара, не секрет. Я работаю в университете, изучаю литературу на идише…

– Идиш?.. – Тамара оживилась, – моя мама говорила на этом языке со своей подругой Ритой.

Она быстро поднялась и подошла к тумбочке с несколькими фотографиями.

– Вот они обе – Рита и моя мама, еще молодые и красивые, – она передала мне фотокарточку, вставленную в серебристую стеклянную рамку, и добавила: – Бедняжка, погибла в Транснистрии вместе с мужем и детьми…

Вот он, финал, который жизнь написала кровью после последних слов писателя. В романе Рита, узнав, что Иосиф арестован властями, мгновенно преображается: «Она подняла город, мобилизовала все старые связи своего отца, обивала пороги всех его знатных друзей… Ничто не могло остановить ее на пути к цели: она должна спасти Иосифа!» – и она его спасла… По крайней мере, так заканчивается ее роль в романе.

Будучи литературным исследователем, я постоянно ищу различия между двумя правдами – в литературе и в жизни. Правда, которую я услышал от Тамары дальше, канонам реалистической литературы не соответствовала – слишком фантастически это выглядело.

Поставив фото на стол, Тамара снова подошла к буфету, выдвинула ящик и вынула оттуда тетрадь, завернутую в голубую бумагу.

– Вот эту вещь моя мама тоже прятала долгие годы… – Тамара уже сидела за столом и продолжала свой рассказ. Она произносила слова осторожно, будто и не слова это вовсе, а редкое снадобье, и не дай бог пролить хоть каплю… – Мама прятала это от меня, и лишь когда поняла, что скоро умрет, во всем призналась…

Тамара протянула мне «эту вещь», и когда я ее открыл, сразу понял, что я держу в руках. Это была известная хасидская книжка «Медрэш Пинхэс». Как описал ее автор в своем одноименном романе, «она дошла до нас в жалком состоянии: одна обложка оторвана, и выглядела, будто птица с одним крылом…».

– Сначала я подумала, что это принадлежало отчиму, – продолжила Тамара. – Он часто приносил домой дорогие старинные вещи. Но мама, как бы тяжело ей ни было, все мне рассказала. Будто исповедалась… Моего настоящего отца звали Иосифом, он был евреем. Неместный, беженец из России во время Первой мировой войны. Мама познакомилась с ним у Риты, куда его привел друг, писатель. По словам мамы, первой влюбилась в Иосифа Рита. У моей мамы не было недостатка в кавалерах, но тут… Влюбленность ее подруги словно взорвала маму, с ума свела, и она своего добилась. Парень не устоял перед ее женскими чарами… Да только мама сама так увлеклась этой любовной игрой, что очнулась, когда было уже слишком поздно; она влюбилась в Иосифа, как «гимназистка в своего учителя».

Война кончилась, и Иосиф стал твердить, что он должен быть там, на другой стороне Прута, помогать своим товарищам в революционной борьбе. Понятно, кто-то донес на него в сигуранцу, тайную полицию, и Иосифа арестовали… Мама перевернула весь город, бегала просить помощи у друзей ее отца – героев войны, заложила свои украшения, чтобы внести залог, пустила в ход свое обаяние… Никто не мог понять, почему она, красавица, христианка, в самом расцвете, жизнь кладет за какого-то еврея… Но это была моя мама и ее судьба… Иосифа выпустили из тюрьмы. С одним условием – он должен исчезнуть из города…

Тамара еще рассказывала, а я уже знал, чем закончится эта история. Неожиданный поворот в сюжете, написанный самой судьбой, стал намного трагичнее и глубже; и как любая предначертанная вещь – неизбежный…. Из исповеди матери Тамара узнала, что в конце двадцатых Иосиф вернулся в Черновцы. Разбитый и разочарованный в своей «борьбе за новую жизнь», он и оттуда был вынужден убежать. Марьяна к тому времени пережила большую трагедию – ее дочь от первого брака попала под трамвай… В больном и потерянном Иосифе она нашла искупление за свою вину и грех…

– Отца своего я не помню, – звучал тихий голос Тамары, – я была слишком маленькая, чтобы запомнить. Мама сказала, что папа перед смертью попросил ее принести эту книжку, которая была с ним во всех его скитаниях…

Она положила руку на книжицу и, глядя мне в глаза, сказала:

– Сам Господь привел тебя сегодня ко мне. Возьми это, Мирон, пусть она будет у тебя. Может, пригодится тебе в работе…

Мы попрощались на балконе, освещенном светом из окна Тамариной квартиры. Я вспомнил:

– Видите, Тамара, когда я был ребенком, вы подарили мне на прощание значок. Я хранил его долгие годы, пока однажды не спохватился, что он куда-то исчез. Теперь я покидаю ваш дом с настоящим сокровищем.

Я обнял старушку и прижал к сердцу. На мгновение мое лицо окунулось в ее седые волосы, и я почувствовал тот же запах свежих яблок, как тогда, в моем далеком детстве.

На другой день я читал доклад в черновицком университете на международном симпозиуме, ради которого я, собственно, и приехал. Моя тема была «Липканский олимп и его боги».

Одним из них был писатель Мойше Альтман.

Октябрь 2018, Бруклин, Нью-Йорк

Борис Сандлер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *