דאָס געזעגענען מיט דער יוגנט

דאָס געזעגענען  מיט דער יוגנט

מיר פּובליקירן די פֿראַגמענטן פֿונעם קאַפּיטל פֿון ב. בראַנדס בוך ״פֿון פֿאַרגאַנגענעם״

האַרבסט 1937 האָט זיך אָנגעהויבן טראַגיש פֿאַר אונדזער רעדאַקציע: אונדזער רעדאַקטאָר בוזי גאָלדענבערג באַזײַטיקט געוואָרן פֿון זײַן אַמט און אויסגעשלאָסן געוואָרן פֿון דער פּאַרטיי.

צוזאַמען מיט אים זײַנען אויסגעשלאָסן געוואָרן פֿון פּאַרטיי ווײַנהויז און קליטעניק. דעם רעדאַקטאָר־שטול האָט פֿאַרנומען אונדזער ״לעמל״ פֿינקעלשטיין, וועלכער האָט זיך שוין לאַנג געריסן צו דעם אָרט, און ניט אָן זײַן הילף איז באַזײַטיקט געוואָרן בוזי גאָלדענבערג. פֿאַר אונדז אַלעמען אין רעדאַקציע זײַנען אָנגעקומען די שוואַרצע טעג…

אַ מענטש, וואָס איז געווען אויף אַ קאָסמישער ווײַט פֿון צײַטונגס־וועזן, אַ טרוקענער, אומסימפּאַטישער מענטש האָט אָנגעהויבן אײַנפֿירן בײַ אונדז נײַע אָרדענונגען, וועלכע האָבן געגרענעצט מיט קאַזאַרמע־רעזשים…

אַן ערך אין אַ חודש־צוויי אַרום ווי אַ לויכט געטאָן אויפֿן האָריזאָנט, און עס זײַנען אויפֿגעשטעלט געוואָרן אויף זייערע שטעלעס די געליטענע. די דאָזיקע ידיעה האָט מיך באַגעגנט, ווי אַ יום־טובֿ און אַ וווילן פֿאַרצייכן אין אַזעלכע אומרויִקע, שווערע טעג פֿון 1937 יאָר. נאָר יובֿלען איז געווען נאָך צו פֿרי. וואָלקנס האָבן נאָך אַ מאָל באַדעקט דעם הימל, און די רייען פֿון אונדזערע רעדאַקציע־מיטאַרבעטער האָבן אָנגעהויבן טײַען: יעדעס מאָל האָט עמעצער אויסגעפֿעלט אויף דער אַרבעט…

שטאָט ביראָבידזשאַן

אין איינעם אַ נאָוועמבער־אָוונט בין איך אַוועק צו מײַן חבר באָריס היימאַנען, וועלכער האָט זיך ארײַנגעקליבן אין אַ נײַעם צימער. אין שטוב איז נאָך געווען פֿײַכט פֿון די ווענט, וואָס האָבן ניט באַוויזן אויסטריקענען און דער בעל־הבית האָט געהייצט די הרובע. חנוכּת־הבית האָבן מיר אָפּגעמערקט מיט הייסע געבראָטענע קאַרטאָפֿל. פֿון דער משקא איז בײַ באָריסן די שטימונג געווען אַ געהויבענע. זײַן פֿרוי און קינד זײַנען שוין געווען איז וועג פֿון כאַרקאָוו און האָבן געדאַרפֿט אָנקומען צו אים אין אַ פּאָר טעג אַרום. מיר האָבן געזונגען מיט אים ייִדישע לידעלעך.

צו האַלבנאַכט האָב איך פֿאַרלאָזט מײַן חבֿר. אויף מאָרגן אין דער פֿרי אינ מײַן חבֿר צו דער אַרבעט ניט ארויס. ער איז שוין ניט אַרויס אויך איבערמאָרגן און אַ סך מאָרגנס…

מיר איז שווער געווען בײַ מײַנע גוט פֿולע נײַנצן יאָר באַגרײַפֿן, וואָס עס קומט פֿאָר ארום מיר: מענטשן, וועלכע אַלע האָבן געאַכטעט, מענטשן מיט אַ פֿאַרדינסטפֿול פֿאַרגאַנגענהייט, איבערגעגעבענע מיט לײַב און לעבן די אידעאַלן פֿון דער רעוואָליוציע, וועלכע האָבן אַליין אויף זייערע פּלייצעס דורך די צאַרישע תּפֿיסות און קאַטאָרגעס,  דורך שלאַכטן און קאַמף געמאַכט רעוואָליוציע, זײַנען פּלוצלינג געוואָרן פֿײַנט פֿון פֿאָלק. וועגן דעם איז שווער צו שרײַבן. יעדע דערמאָנונג פֿון יענע טעג רופֿט אַרויס אַ גרויל.

און כאָטש עס איז שוין אַ האַלבער יאָרהונדערט, אָנגעזאַפּט מיט מלחמות און פֿאַרשיידענע גרויסע און קליינע געשעענישן, איז דאָס זיבן־און־דרײַסיקסטע יאָר פֿאַרבליבן, ווי אַ בייזער חלום, וואָס לייגט זיך ניט אויפֿן מענטשלעכן זינען.

אין אַזאַ אַטמאָספֿער איז שוין קיינער ניט געווען זיכער , אַז מאָרגן – ריכטיקער הײַנט בײַ נאַכט, וועט מען נאָך אים ניט קומען, און געזעגענען זיך נאָך אַרבעט אין רעדאַקציע, האָבן מיר איינער דעם אַנדערן מיט אַ שטומער  פֿאַראורטיילטקייט געקוקט אין די אויגן אַרײַן: וועלן מיר זיך נאָך מאָרגן טרעפֿן?..

דעם 29 נאָוועמבער, ערבֿ מײַן נײַנציקיאָריקן געבורטס־טאָג, האָב איך דערהאַלטן אַ בריוול פֿון מײַן מאַמען פֿון כאַרקאָוו, פֿול מיט טרערן און פֿאַרצווייפֿלונג: דעם 15 נאָוועמבער האָט מען מײַן פֿאָטער אַרויסגענומען פֿון שטוב… דעם אמת זאָגנדיק, האָב איך שוין פֿיל טעג מיט מורא געוואַרט אויף דער שרעקלעכער ידיעה.

מיט אַ חודש פֿאַר דעם בין איך געווען אין אורלויב בײַ מײַנע עלטערן און צוגעזען, ווי אונדזער הויז, וווּ עס האָבן געוווינט פֿיל וועבער פֿון דער פֿאַבריק ״רויטער פֿאָדעם״, געקומען פֿון פּוילן, איז פֿון טאָג צו טאָג אויסגעליידיקט געוואָרן. בײַ נאַכט זײַנען מיר ניט געשלאָפֿן און

די כאַרקאָווער פֿאַבריק ״רויטער פֿאָדעם״. 1934 יאָר.

אַרויסגעקוקט דורכן פֿענצטער צו דער ״שוואַרצער ראָב״, וועלכע איז געקומען נאָך דעם אָרדנטלעכן קרבן.

בײַ מײַנע עלטערן זײַנען, ווי בײַ פֿיל אַנדערע, געלעגן אָנגעגרייט פּעקלעך… איך וועל ביז מײַנע לעצטע טעג ניט פֿאַרגעסן, ווי מײַן אָרעמער טאַטע איז געשטאַנען אין דער פֿרי פֿאַר מײַן בעטל מיט טרערן אין די אויגן און, אַ פֿאַראורטיילטער, אַ פֿאַרלוירענער, גלײַך ווי ער וואָלט געשטאַנען אויפֿן  ראַנד פֿונעם גרוב, געבעטן, איך זאָל אים אַן עיצה געבן, איך זאָל אים ראַטעווען פֿון גיהנום. זײַנע טרערן האָבן מיך דורכגענומען ביז פֿיזישע ליידן. איך האָב אים באַרויִקט, געטרייסלט, אַז אים וועט קיינער ניט טשעפּען, ווײַל ריינער פֿון אים איז שוין קיינער ניט. איך האָב אַליין געוואָלט וועגן דעם גלייבן. איך בין געווען יונג, פֿול מיט לעבן און גלויבן.  איך האָב געוווּסט, אַז אַלע אונדזערע געליטענע פֿרײַנד און באַקאַנטע זײַנען אומשולדיק, אַז סוף־כּל־סוף וועט מען זיי אַלע באַפֿרײַען. אפֿשר וועט ניט דערגיין, מע זאָל צונעמען מײַן פֿאָטער? ער איז געבליבן בלויז איינער פֿון די פּוילישע אַרבעטער אויף דער  פֿרײַ… און מיט אַזוינע געדאַנקען  און האָפֿענונגען האָב איך זיך געזעגנט מיט מײַנע עלטערן אויפֿן כאַרקאָווער וואָקזאַל, בעת איך בין אָפּגעפֿאָרן פֿון אורלויב קיין ביראָבידזשאַן. מער האָב איך שוין מײַן טאַטן ניט געזען…

און אָט – דער טאָג פֿון 29 נאָוועמבער. דאָס איז געווען דער טאָג פֿון מײַן לעבנס־איבערבראָך. מיר דוכט, אַז באַ יעדן מענטשן,  אויב ער וועט נאָר אַ גריבל טאָן אין זײַן לעבן, איז פֿאַראַן אַזאַ טאָג, ווען זײַן וועג גייט ארויס פּלוצלינג פֿון די קאָלייעס. פֿאַרקערעוועט מיט זײַטיקן שטעגל אין אַ צווייטער ריכטונג און קערט איבער מיטן קאָפּ אַראָפּ אַלץ, וואָס ביז אַהער געווען אַזוי נאַטירלעך.

עס איז איבעריק איבערצוגען דעם רושם, וועלכן עס האָט אויף מיר געמאַכט מײַן מאַמעס מיטטיילונג. פֿאַר מײַנע אויגן איז געשטאַנען דאָס בילד, ווי די מאַמע מיט די פֿאַרוויינטע אויגן באַגלייט אים צו שוועל. צי וועל איך נאָך אַ מאָל זען מײַן ליבן טאַטן? צי וועט נאָך לאַנג דויערן דער קאָשמאַר? איך האָב גוט פֿאַרשטאַנען, אַז מײַנע זוניקע טעג האָבן זיך פֿאַרענדיקט, און צוזאַמען מיט זיי מײַן יוגנט. איך בין מיט אַ מאָל עלטער געוואָרן, ערנסטער. זיצנדיק אַ פֿאַרגליווערטער אין מײַן קאַלטן צימער מיטן בריוול אין האַנט, האָב איך לאַנג ניט געקאָנט באַשטימען, ווי אַזוי דאַרף איך האַנדלען אין מײַן לאַגע: קיינעם גאָרניט דערציילן און פֿאָרזעצן מײַן לעבן, גלײַך ווי עס גאָרניט פֿאָרגעקומען?  ניין. איך האָב געוווּסט, אַז סײַ־ווי־סײַ וועט די ידיעה וועגן טאַטנס אַרעסט דערגיין  צו די געהעריקע אָרגאַנען. חוץ דעם וועל איך ניט בכּוח זײַן לעבן און אַרבעטן, פֿילנדיק זיך, ווי אַ פֿאַרברעכער, וועלכער באַהאַלט אויס אַ ״פֿאַרברעכן״. גיין מיט אַ שולד־אָנערקענונג? דאָס לעצטע האָט באַטײַט צעשיידן זיך מיט מײַן אַרבעט, מיט דער שטאָט און אפֿשר מיט דער פֿרײַהייט. און וואָס ווײַטער.

אין פֿולער פֿאַרצווייפֿלונג בין איך אַוועק אַהיים צו מײַן רעדאַקטאָר בוזי גאָלדענבערגן. ווײַזט אויס, אויף מײַן געזיכט איז אָנגעשריבן מײַן אומגליק.

–     וואָס האָט פּאַסירט? – האָט גאָלדענבערג מיט אומרו מיך אָנגעקוקט, און מיט זײַן קלוגן בליק האָט ער געוויס זיך אָנגעשטויסן, מיט וואָס איך בין צו אימ געקומען.

ווען איך האָב געמאָלדן וועגן מײַן מאַמעס בריוול, האָט אַ נעפּל זיך געשלייפֿט אויף זײַן שיין פּנים. ער האָט צוגעמאַכט די אויגן און געזעסן אויף זײַן בעטל, אָפּגעווענדט דעם קאָפּ צו דער וואַנט. לאַנג האָט ער געשוויגן. דערנאָך מיט אַ שוואַכן שטים זיך אָנגערופֿן.

–     צום גרויסן באַדוירן , בנימין, וועט אויסקומען אונדז זיך געזעגענען…

קיין אַנדער ענטפֿער פֿון אים האָב איך ניט דערוואַרט.  ווײַטער איז אַלץ אַוועק גיך־גיך, גלײַך ווי איך האָב געקײַקלט פֿונ באַרג.

עמ. קאזאַקעוויטש

צו מאָרגנס האָב איך אָנגעשריבן אין מײַן קאָמיוג־קאַמערל וועגן אַרעסט פֿון מײַן פֿאָטער. דעם זעלבן טאָג האָט אונדזער קאָמיוג־סעקרעטאַר עמע קאַזאַקעוויטש צוזאַמענגערופֿן אַן עקסטראַ־באַראַטונג פֿון אונדזער קאַמערל, וווּ מע האָט באַהאַנדלט מײַן מעלדונג. דער באַראַטונג איז דורך זייער שטיל און גיך.

קיינער איז ניט ארויסגעטראָטן, אַלע האָבן באַהאַלטן די אויגן, גלײַך ווי זיי האָבן מורא געהאַט קוקן אויף מיר. עמע קאַזאַקעוויטש האָט מיט אַ קול פֿון אַ באַשולדיקטן בײַ מיר געפֿרעגט, צי איך אַנערקען, אַז מײַן פֿאָטער איז געווען אַ פֿײַנד פֿון פֿאָלק און צי איך זאָג זיך אָפּ פֿון אים? איך האָב פֿעסט און דײַטלעך אָפּגעשניטן – ניין, קיין מאָל ניט! מײַן טאַטע איז ניט קיין פֿײַנד פֿון פֿאָלק!

אין רעדאַקציע־צימער איז געשטאַנען אַ טויטע שטילקייט. עמע האָט זיך פּאַמעלעך אויפֿגעשטעלט, כּמעט ניט קוקנדיק אויף מײַן זײַט, זיך אָנגערופֿן:

–     נו, אין אַזאַ פֿאַל וועט דיר אויסקומען אַוועקלייגן דעם קאָמיוג־בילעט.

 איך האָב שווײַגנדיק  אַוועקגעלייגט אויפֿן טיש מײַן קאָמיוג־ביכל, וועלכן איך האָב באַקומען בײַ מײַנע פֿערצן יאָר מיט אַזאַ פֿײַערלעכקייט…

דעם זעלבן טאָג איז אונטערגעשריבן געוואָרן אַ באַפֿעל, אין וועלכן עס איז געווען אָנגעוויזן: ״בראַנד ב. וו. אין צוזאַמענהאַנג מיטן אַרעסט פֿון זײַן פֿאָטער בראַנד וו. מ.  דורך די אָרגאַנען פֿון נ.ק.וו.ד., פֿון דער אַרבעט אין רעדאַקציע אַראָפּנעמען, ווײַל ער פֿאַרדינט ניט קיין פּאָליטישן צוטרוי״. מיט אַזאַ שיין פּאַפּירל איז מיר פֿאָרגעשטאַנען זיך לאָזן איבער דער וועלט אין גרויליקע טעג פֿון זיבן־און־דרײַסיקסטן…

אין ביראָבידזשאַן האָב איך זיך ניט פֿאַרהאַלטן. אַ צוויי טעג, כּדי ליקווידירן מײַן פֿאַרמעגן. איך בין ווײַט ניט געווען זיכער, צי עס וועט זיך מיר אײַנגעבן אַרויספֿאָרן פֿון שטאָט, אויף מיר איז שוין געהאַלטן אַ שטעמפּל – ״אַ זון פֿון אַ שֹונא פֿון פֿאָלק״.

דאָס איז געווען איבערגענוג…

ב. בראַנד

בנימין וואָלפֿאָוויטש בראַנד איז געבוירן געוואָרן דעם 30 נאָוועמבער 1918  אין פּוילן, אין דער שטאָט פּלאָצק. אין 8291 איז די משפּחה אריבערגעפֿאָרן אין ראַטן־פֿאַרבאַנד, קיין כאַרקאָוו. בנימין האָט זיך געלערנט אין ייִדישן זשורנאַליסטישן טעכניקום, איז געווען אין ברען פֿון אויסערגעוויינטלעך רײַכן ייִדישן ליטעראַרישן לעבן פֿון דער צײַט. אין 1936 איז ער געפֿאָרן קיין ביראָבידזשאַן, האָט געאַרבעט ווי אַ קאָרעספּאָנדענט פֿון דער צײַטונג ״ביראָבידזשאַנער שטערן״. אין 1937 יאָר, נאָכן אַרעסט פֿון זײַן טאַטן, און זײַן אָפּזאָג אים אָנצורופֿן שֹונא פֿונעם פֿאָלק, האָט מען אים אויסגעשלאָסן פֿון קאָמסאָמאָל און אַרויסגעטריבן פֿון דער רעדאַקציע. נאָכן פֿאַרענדיקן דעם מעדיצינישן אינסטיטוט האָט מען אים געשיקט קיין מאָלדאַוויע, אין 1947 גערופֿן אין אַרמיי, וווּ ער האָט געדינט 20 יאָר. צען פֿון זייאַלס דאָקטער־דערמאַטאָלאָג אין שפּיטאָל בײַ עסקאַדריליע אין ווײַטן מיזרח, שפּעטעראַלס דערמאַטאָלאָג אין מיליטער־שפּיטאָל אינ דער שטאָט קאַמישין) אויף דער וואָלגע .(נאָך דער דעמאָביליזאַציע איז ער מיט זײַן װײַב און צוויי קינדער אַריבערגעפֿאָרן קיין אָדעס. בנימין בראַנד איז געשטאָרבן דעם 11 יאַנואַר 1991.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *