סע הייבט זיך אָן אַ נײַע מעשֹה

סע הייבט זיך אָן אַ נײַע מעשֹה

radioclassigue.fr

אין ניו־יאָרק איז אַרויס פֿון דרוק אַ בוך פֿונעם פּיאַניסט־ווירטואָז יעווגעני קיסין ״אַ ייִדישער שייגעץ״

דאָס ערשטע בוך פֿון יעווגעני קיסין, וואָס ער האָט עס אָנגעשריבן אויף ייִדיש, שליסט ארײַן זײַנע לידער, איבערזעצונגען און דרײַ נאָוועלן.

יעווגעני זאָגט, אַז ייִדיש איז זײַן באָבע־לשון. ״ווען איך בין געווען אַ קינד, פֿלעג איך פֿאַרברענגען דעם זומער אויף דאַטשע, מיט די באָבע־זיידע, און כ׳האָב געהערט, ווי זיי רעדן אויף ייִדיש. שפּעטער האָב איך פֿאַרוואָלט זיך אויסלערנען אָ־די שפּראַך, – דערציילט יעווגעני קיסין אין איינעם פֿון זײַנע אינטערוויוען. – פֿון קינדווײַז אָן האָב איך ליב געהאַט צו רעציטירן די לידער, און אין אָנהייב2000ער יאָרן  האָב איך באַקומען אַן אײַנלאַדונג צו געבן אַ פּאָעטישן אָוונט פֿאַר אַ ניט קיין גרויסער אַאודיטאָריע אויפֿן פֿעסטיוואַל אין ווערביע. איך האָב רעציטירט די לידער אויף רוסיש און ייִדיש. דער אָוונט איז אַדורך מיט דערפֿאָלג און מיט עטלעכע יאָר שפּעטער, אויפֿן פֿעסטיוואַל אין מאָנפּעליע, האָב איך געגעבן אַ פּאָעטישן אָוונט צוזאַמען מיט זשעראַר דעפּאַרדיע: איך האָב רעציטירט די לידער אויף רוסיש און ייִדיש, און דעפּאַרדיע – אין איבערזעצונג אויף פֿראַנצייזיש״.

אַ טאַלאַנטפֿולער מענטש איז טאַלאַנטירט אין אַלצדינג. יעווגעני שרײַבט אויף ייִדיש די וווּנדערבאַרע, וואַרעמע, רירנדיקע, טיף לירישע לידער און דערציילונגען, מאַכט הויך פּאָעטישע איבערזעצונגען אויף ייִדיש. ער האָט איבערגעזעצט אויף ייִדיש זײַנע באַליבטע רוסישע לידער, אן אויסצוג פֿון וויליאַם שעקספּירס ״האַמלעט״, אן אויסצוג פֿון שאָטאַ רוסטאַוועליס פּאָעמע ״דער גיבור אין טיגער־פֿעל״. פֿריִער האָט ער אָנגעהויבן איבערצוזעצן אויף ייִדיש און שפּעטער – צו שרײַבן די אייגענע טעקסטן אויף ייִדיש.

חוץ דעם קען מען הערן יווגעניס קול אויף צוויי קאָמפּאַקטלעך ״אויף די קלאַווישן פֿון ייִדישער פּאָעזיע״, און אויף דעם קאָמפּאַקטל ״מײן נישט, די וועלט איז קרעטשמע״, וווּ קיסין רעציטירט די בעסטע מוסטערן פֿון ייִדישער פּאָעזיע.

״די אידיי צו רעקאָרדירן די קאָמפּאַקטלעך געהערט דעם ייִדישן שרײַבער, געוועזענעם הויפּט־רעדאַקטאָר פֿון דער צײַטונג ״פֿאָרווערטס״ באָריס סאַנדלער, מיט וועלכן מיר זײַנען גוטע חבֿרים שוין אַ סך יאָרן״, – האָט דערציילט יעווגעני קיסיסן.

״די דערשײַנונג פֿונעם וועלט־באַרימטן פּיאַניסט יעווגעני קיסין אין דער ייִדישער ליטעראַטור איז נישט קיין קאַפּריז פֿון אַ גאָון, – שרײַבט באָריס סאַנדלער אין זײַן פֿאָרוואָרט צו דעם בוך ״אַ ייִדישער שייגעץ״. –  אין יענעם לאַנד, וווּ ער איז געבוירן געוואָרן, האָט מען זיך מיטן ייִדישן ייִחוס נישט אַרומגעטראָגן. שוין גיכער, געמאַכט אַ שווײַג.

מעגלעך, אַז קיסין האָט זײַן נאַציאָנאַלע ״אַנדערשקײַט״ דערפֿילט אַפֿילו פֿריִער, ווי זײַן מוזיקאַלישע אוניקאַלקייט. זומער אַויף זײַן זיידע־באָבעס דאַטשע אונטער מאָסקווע פֿלעגט דאָס ייִנגעלע הערן, אַז דער זיידע מיט דער באָבען רעדן צווישן זיך אַנדערש, נישט ווי די טאַטע־מאַמע רעדן אין דער היים – אויף אַ מאָדנעם לשון. שפּעטער, אין דער שטוב־ביבליאָטעק, געפֿינט דער יונגער יעווגעני ביכער פֿון איינעם אַ שלום־עליכם. ווידער אַ מאָדנער נאָמען! ער לייענט די ביכער פֿאַרכאַפּנדיקערהייט, פֿאַרשטייט זיך, אויף רוסיש; אָבער זײַן מוזיקאַליש אויער כאַפּט אין די רוסישע זאַצן אויף די אינטאָנאַציעס, וואָס ער האָט אַמאָל געהאַט געהערט אויף דער זיידע־באָבעס דאַטשע. (…)

ייִדיש איז אַ שפּראַך, וואָס ליגט נישט אין די ביינער; ייִדיש פֿאַרכאַפּט די גאַנצע נשמה. אַזוי איז אויך געשען מיט יעווגעני קיסין. ייִדיש איז שטענדיק אין אים״.

אינעם פֿאַרגאַנגענעם יאָר איז אין ביראָבידזשאַן אַרויס פֿון דרוק באָריס סאַנדלערס קינדער־ביכל ״העלפֿאַנד עלי און קלעפּטשיק־בעבטשיק״ (זעט דעם פֿאָריקן נומער פֿון ״בש״).

אויפֿן סמאַך פֿון די מעשֹהלעך וועגן העלפֿאַנדל עלי האָט באָריס סאַנדלער אָנגעשריבן אַ פּיעסע, און מוזיק צו דער פּיעסע האָט קאָמפּאָנירט יעווגעני קיסין. דער ביראָבידזשאַנער קינדער־טעאַטער ״קודעסניק״ אַרבעט איבער אָ־דער מוזיקאַלישער אויפֿפֿירונג און שוין דעם 22
סעפּטעמבער וועלן די ביראָבידזשאַנצעס זען די פּרעמיערע פֿונעם צוויישפּראַכיקן (רוסיש און ייִדיש) מוזיקאַלישן ספּעקטאַקל.

באָריס סאַנדלער שרײַבט: ״עס איז דאָ אַזאַ אויסדרוק: קוקן אויף דער וועלט מיט ייִדישע אויגן. פֿון קיסינס לידער, באַזונדערס פֿון די ערשטע, שײַנט אַרויס די ״דאַרייִדישטע״ וועלט מיט אַלע אירע פֿאַרבן, קלאַנגען, ריחות, ווערטן… צו מאָל פֿעלן אים אויס ווערטער, נאָר נישט ליבע. (…) דער ייִדישער שרײַבער יעווגעני קיסין קומט אַרײַן אין דער מאָדערנער ייִדישער ליטעראַטור מיט … זײַן אייגענעם סטיל און טעמע. דאָס ערשטע ביכל זײַנס איז דערצו אַ ממשותדיקער עדות.

געבענטשט זאָלן זײַן זײַנע טריט און מעשֹים אויף דעם נישט גרינגן וועג״.

לאָמיר פּשוט הנאַה האָבן פֿון יעווגעני קיסינס ייִדיש וואָרט.

יעווגעני קיסין

מײַן באָבע־לשון

אויסער מאָסקווע איז עס זייער גרין,

קלאָר ז׳דער הימל, און די לופֿט איז פֿריש.

אויף דער דאַטשע איז ווי בײַ שוקשין1,

אָבער פֿאָרט שלום־עליכמיש.

יאָ, עס האָט זיך מיר געפֿילט אַזוי

דאָרט אין יעדער אַלטער, גוטער צײַט,

ווען אין קילן סעדל פֿרישער טוי

יעדן אין דער פֿרי האָט ווי באַנײַט

אונדזער קליינעם שיינעם גאָרטן־ייִשובֿ,

פֿול מיט לעבן כ׳בין געווען פֿאַרכּישופֿט.

יאָרן פֿריִער מיט הצלחה האָבן

דאָרט אַליין דער זיידע מיט דער באָבען

אויפֿגעבויט פֿאַר זיך פֿון האָלץ אַ הויז,

מיט צוויי קליינע צימערן נאָר בלויז.

גיך נאָך דעם, גלײַך אונטער דאַך דעם פֿעסטן,

לעבן שילדל מיטן זיידנס נאָמען,

זײַנען שוואַלבן שוואַרצינקע געקומען,

זיך באַזעצט אין אויסגעקלעפּטע נעסטן.

און גאַנץ פּראָסט, טאָג־טעגלעך, ניט מגידיש

האָט געקלונגען אויף דער דאַטשע ייִדיש.

דווקא דאָרטן כ׳האָב געהערט אַ סך,

ווי די באָבע־זיידע פֿלעגן ריידן

זייער היימישע און ליבע שפּראַך.

אָט אַזאַ מין קליינינקער גן־עדן.

מײַנע זיידע אַהרן, באָבע רחל,

מײַנע ליבע, זכרונם־לבֿרכה,

מײַנע טײַערע, מײַן גליק און וויי –

אָך, ווי ס׳ווילט זיך האָפֿן מיר און גלייבן,

אַז אַצינד זיי זעען דאָרט, פֿון אויבן,

ווי איך שרײַב אויף ייִדיש וועגן זיי!

איך דערמאָן זיך… ס׳טוט אין האַרץ אַ ריר…

באָבע רחל בעט: ״פֿאַרמאַך די טיר!״

אָדער, אומצופֿרידענע אַ ביסל,

זאָגט: ״אַ נײַע מעשֹה״, – מיט אַ זיפֿצל.

און: ״עמידעם קריכט ער!״ – אויפֿן זיידן

ברוגז זײַענדיק… למען־השם,

זײַט אויף מיר ניט ברוגז אין גן־עדן,

וואָס אַצינד דערצייל איך וועגן דעם!

יעדעס ייִדיש וואָרט, דערהערט פֿון אײַך,

איז אויף אייביק אין מײַן האַרץ געבליבן,

און מיט דעם כ׳בין מזלדיק און רײַך,

און ווי אײַך, זיי אַלע טו איך ליבן,

און סײַ ליכט, סײַ גוטסקייט טו איך גאַרן,

און איך פֿיל אי ברען, אי טיפֿע רו…

כאָטש געווען אַ ליטוואַק, זיידע אַהרן,

פֿלעגט אָפֿט ער זאָגן: ״זאָגט ער״ מיט אַ ״וּ״.

כ׳האָב געפֿרעגט: ״אַ טשטאָ טאַקאָיע ׳זוקטער׳?״2

האָט ער שטיל געענטפֿערט: ״גאָוואָריט״…

און דער פּלויט ז׳געשטאַנען ניט־גערוקטער,

און געצוויטשעט פֿויגל האָט אַ ליד,

און סע האָט געקלונגען אַזוי איידל,

זײַן נאַיִווער, פּראָסטער, ריינער רוף…

אויף קריטיק דער באָבעס פֿלעגט דער זיידע

אָפֿט מאָל מאַכן מיט דער האַנט: ״הער אויף!״

כ׳האָבֿ געפֿרעגט, וואָס מיינט ״ערוף״, אַוודאי.

״פּרעקראַטי״ – דערקלערט מ׳האָט מיר… נאָר זײַנען

גיך אַוועק די יאָרן, ווי אַ טשאַטע

פֿייגל האַרבסט־צײַט – אויך די קינדהייט מײַנע.

זײַנען באָבע־זיידע שוין געשטאָרבן…

שפּעטער האָבן מיר פֿאַרקויפֿט די דאַטשע,

נאָר דאָס ביסל ייִדיש איז געבליבן

אין זכּרון מײַנעם און נשמה.

איז פֿאַר וואָס זשע קלינגט עס אָן אַ שיעור,

באָבע רחלס קול: ״פֿאַרמאַך די טיר״?

און עס קלינגט און רופֿט פֿון אומעטום,

און סע שפּראָצט פֿון דר׳ערד אַ יונגע בלום,

אײַנגעשפּאַרט דורך צײַט זי טוט זיך רײַסן –

און סע הייבט זיך אָן אַ נײַע מעשֹה


1וואַסילי שוקשין (1929־1974) – רוסישער שרײַבער, רעזשיסיאָר, אַקטיאָר

2״אַ טשטאָ טאַקאָיע ׳זוקטער׳?״ (רוס.) – וואָס מיינט ׳זאָגט ער׳?

Евгений Кисин

Мой бобэ-лошн1

Подмосковье утопает в зелени,

Небо ясное и воздух свежий.

На даче – все, как в книжках Шукшина,

Но только по-Шолом-Алейхемовски.

Мне так нравилось там

В прежние добрые времена.

Когда в саду прохладном свежая роса

Каждое утро словно обновляла

Наш красивый маленький поселок.

Я был зачарован.

За много лет до этого

Дедушка с бабушкой сами

построили там деревянный дом –

всего в две комнаты.

И вскоре под крышей дома,

Рядом с табличкой с фамилией деда,

Ласточки слепили гнезда

И поселились в них.

Просто и буднично, по-домашнему,

Звучал на даче идиш.

Именно там я часто слышал,

Как дед и баба говорили

На своем любимом языке.

Вот такой крохотный рай на земле.

Мой дед Арон и бабушка Рахель,

Любимые, светлая им память,

Дорогие, боль моя и счастье –

О, как хочу надеяться и верить,

Что сейчас они оттуда, сверху,

Видят, как я пишу о них на идише!

Я помню… Сердце щемит…

Просит бабушка Рахель: «Фармах ди тыр!»2

Или, немного недовольная,

Говорит: «А найэ майсэ!»3 – и вздыхает.

А когда на дедушку сердилась, говорила:

«Амидим крихт эр!»4

Ради Бога, пусть не серчают на меня в раю,

Что я сейчас об этом говорю!

Все слова на идише, что я от вас услышал,

Остались навсегда в моей душе,

И это счастье и мое богатство,

Я их, как вас, люблю,

Их свет и доброту несу,

И чувствую покой глубокий и горячий пульс.

А дед Арон, хотя и был литвак5,

Но «зогт эр» он произносил как «зугт эр».

Я спрашивал: «А что такое “зуктэр”?»

Дед тихо отвечал: «Он говорит».

Еще тогда не покосился наш забор,

И песню щебетала птичка,

Так нежно, так наивно,

просто, чисто звучала ее трель.

Когда бабушка ворчала,

дед лишь отмахивался: «hэр уф!».

Я, конечно, спрашивал, что значит «эруф».

«Прекрати» – мне объясняли.

Быстро годы пролетели, словно стая

Птиц по осени, как мое детство.

Умерли дед и бабушка…

Потом мы дачу продали,

Но тот идиш остался в памяти и сердце.

Почему же звучит все время

Голос бабушки Рахель: «Фармах ди тыр»?

Звучит, зовет, где б ни был я.

И прорастает из земли цветок красивый,

Сквозь время прорываясь, –

И начинается «а найэ майсэ».

Перевод с идиша Елены Сарашевской

___________

1Майн бобэ-лошн – язык моей бабушки, по аналогии с мамэ-лошн (язык мамы, синоним слова «идиш»).

2 Фармах ди тыр (идиш) – закрой дверь.

3А найе майсэ (идиш) – дословно: новая сказка.

4Амидим крихт эр! – все ему надо!

5Литваки – территориально-лингвистическая подгруппа ашкеназских евреев. В литовском диалекте идиша звук «о» произносится, как в литературном идише «о», в отличие от украинского и польского диалектов, где «он» произносится как «у». זאָגן — Зогн – зугн – говорить.

 

וולאַדימיר וויסאָצקי

באַלאַדע וועגן קאַמף

צווישן ליכטלעך פֿאַרוויינטע און תּפֿילות בײַ נאַכט,

צווישן שײַטערס פֿון שלום, טראָפֿייען פֿון קריג,

קינדער האָבן געלעבט און געחלומט פֿון שלאַכט

און פֿון איבער אַן אמתן שֹונא אַ זיג.

עס פֿאַרדריסט תּמיד קינדער, וואָס קליין זײַנען זיי,

און מיר האָבן זיך ביטער געשלאָגן ביז וויי,

האָבן מאַמעס פֿאַרנייט די מלבושם, און מיר

האָבן ביכער געלייענט מיט דאָרשט אָן אַ שיעור.

האָבן האָר אונדז צו שטערנס פֿאַרשוויצטע געקלעפּט,

און גענאָגט האָט עס אונטערן ״לעפֿעלע״ זיס

און דער ריח פֿון קאַמף האָט פֿאַרדרייט אונדז די קעפּ,

און געמאַכט האָט ער יעדערן תּיכּף אַ ריז.

האָבן מיר ניט געהערט נאָך קיין פֿײַף פֿון אַ קויל,

ווי אַ רוף האָט געקלונגען פֿאַר אונדז אַ געהויל,

און מיר האָבן באַמיט זיך באַנעמען דעם תּוך

פֿון באַפֿעלן, אַטאַקעס, פֿון פֿײַער און רויך.

אין די קעסלען פֿון שלאַכטן און קאַמף פֿון אַמאָל

איז פֿאַר אונדזערע  מוחות געבליבן שפּײַז הײַנט.

אין די שפּילן מיר האָבן געגעבן די ראָל

פֿון פֿאַררעטערס, פּחדנים צו אונדזערע פֿײַנט.

נאָר גזלנים מיר האָבן זיך שנעל נאָכגעיאָגט,

שענטסטע פֿרויען ליב האָבן מיט ברען צוגעזאָגט,

פֿרײַנד און שכנים געטרייסט און באַרויִקט אויף גיך

און די ראָלן פֿון העלדן גענומען פֿאַר זיך.

נאָר אויף אייביק אַוועקגיין אין טרוים טאָר מען ניט.

קוק: אַרום איז אַזוי פֿיל יסורים און וויי!

גיי, די דלאָניעס פֿון טויטע צענעם, ווער ניט מיד

און נעם אויף פֿון די העלדישע הענט דאָס געווער.

פֿעסט באַשליס: ביסט אַ פּחדן צי גור האָט דיך

אויסדערוויילט, דו זאָלסט קעמפֿן מיט חושן פֿאַר ליכט.

נעם אַ וואַרעמע שווערד און כּלי־זיך טו אָן –

און פֿאַר אמת אין קאַמף שטעל דײַן לעבן אין קאָן!

ווען דײַן חבֿר וועט פֿאַלן פֿון וווּנדן לעם דיר,

פֿון דײַן ערשטער אַבֿדה וועסט הוילן אין צער,

און וועט ברענען בײַ דיר יעדער נערוו אָן אַ שיעור,

וועסט ניט קאָנען דאַן אויסהאַלטן אָט דעם קאָשמאַר,

וועסט פֿאַרשטיין: האָסט דערפֿילט מיט דײַן אייגענער הויט,

פֿײַנט באַקומען אויף שטענדיק דעם פּרצוף פֿון טויט!

שלעכטס און שקר – אַ קוק, זייער צורה איז גראָב!

הינטער זיי – תּמיד טרונעס, אַ ראָב נאָך אַ ראָבֿ.

אויב דו האָסט פֿלייש פֿון מעסער געטאָן ניט קיין ביס,

אויב מיט הענט מיט פֿאַרלייגטע געזעסן דו ביסט,

האָסט קיין קאַמף ניט געפֿירט מיט אַ רצחן, אַ קאַט –

הייסט עס, קיין ווירדיק לעבן דו האָסט ניט געהאַט!

אויב מיט טרערן אין האַלדז, אין געראַנגל דו האָסט

דורכגעהאַקט דרייסט דעם וועג דײַנעם דורך וויי און ווינד

און פֿאַרזוכט דאָרט פֿון טויט און פֿון לעבן דעם קאָסט –

האָסטו נייטיקע ביכער געלייענט אַלס קינד.

ייִדיש – יעווגעני קיסין

На идиш перевел Евгений Кисин

Владимир Высоцкий

avatars.mds.yandex.net

Баллада о борьбе

Сpедь оплывших свечей и вечеpних молитв,

Сpедь военных тpофеев и миpных костpов

Жили книжные дети, не знавшие битв,

Изнывая от мелких своих катастpоф.

 

Детям вечно досаден их возpаст и быт.

И дpались мы до ссадин, до смеpтных обид.

Hо одежды латали нам матеpи в сpок,

Мы же книги глотали, пьянея от стpок.

 

Липли волосы нам на вспотевшие лбы,

И сосало под ложечкой сладко от фpаз,

И кpужил наши головы запах борьбы,

Со стpаниц пожелтевших слетая на нас.

 

И пытались постичь мы, не знавшие войн,

За воинственный клич принимавшие вой,

Тайну слова «пpиказ», назначенье границ,

Смысл атаки и лязг боевых колесниц.

 

А в кипящих котлах пpежних боен и смут

Столько пищи для маленьких наших мозгов!

Мы на pоли пpедателей, тpусов, иуд

В детских игpах своих назначали вpагов.

 

И злодея следам не давали остыть,

И пpекpаснейших дам обещали любить,

И, дpузей успокоив, и ближних любя,

Мы на pоли геpоев вводили себя.

 

Только в гpезы нельзя насовсем убежать.

Кpаткий век у забав – столько боли вокpуг!

Попытайся ладони у меpтвых pазжать

И оpужье пpинять из натpуженных pук.

 

Испытай, – завладев еще теплым мечом

И доспехи надев, – что почем, что почем!

Разбеpись, кто ты – тpус иль избpанник судьбы,

И попpобуй на вкус настоящей боpьбы.

 

И когда pядом pухнет изpаненный дpуг,

И над пеpвой потеpей ты взвоешь, скоpбя,

И когда ты без кожи останешься вдpуг,

Оттого, что убили его – не тебя, –

 

Ты поймешь, что узнал, отличил, отыскал

По оскалу забpал: это –смеpти оскал!

Ложь и зло – погляди, как их лица гpубы!

И всегда позади – воpонье и гpобы.

 

Если мяса с ножа ты не ел ни куска,

Если pуки сложа наблюдал свысока,

А в боpьбу не вступил с подлецом, с палачом, –

Значит, в жизни ты был ни пpи чем, ни пpи чем!..

 

Если, путь пpоpубая отцовским мечом,

Ты соленые слезы на ус намотал,

Если в жаpком бою испытал, что почем, –

Значит, нужные книги ты в детстве читал!

 


יעווגעני קיסין איז געבוירן געוואָרן אין מאָסקווע און איז אַ בירגער פֿון דער גאַנצער מוזיקאַלישער וועלט. זײַן נאָמען איז פֿאַרבונדן מיט די נעמען פֿון די גרעסטע דיריגענטן פֿון סוף 20סטן און 21סטן יאָרהונדערטער טרעט אויף מיט קאָנצערטן פֿון קלאַסישער מוזיק, וואָס נעמען צונויף געפּאַקטע זאַלן.

אין די לעצטע יאָרן זײַנען אין זײַנע קאָנצערט־פּראָגראַמען אַרײַן אויך ווערק פֿון ייִדישע קאָמפּאָזיטאָרן און ייִדישע פּאָעטן, וואָס ער רעצעטירט אויף מאַמע־לשון. זײַנע אייגענע לידער אין ייִדיש האָט קיסין אָפּגעדרוקט אין דער צײַטונג ״פֿאָרווערטס״ (ניו־יאָרק) אין 2014 בײַם ״פֿאָרווערטס״ זײַנען אויך דערשינען 3 קאָמפּאַקטלעך מיט קיסינס רעציטאַציעס: ״אויף די קלאַווישן פֿון ייִדישער פּאָעזיע״ (2010); ״אויף די קלאַווישן פֿון ייִדישער פּאָעזיע – 2״ (2011); ״מײן נישט, די וועלט איז קרעטשמע״ (2015).

Комментарий “סע הייבט זיך אָן אַ נײַע מעשֹה”

  1. Гениальный мальчик -пианист вырос в Человека с тонкой , пронзительной душой.Спасибо , Елена, за это открытие!

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *